تفاله چغندر قند و DDGS؛ مقایسه کامل دو نهاده ارزشمند در تغذیه دام

مقدمه

در سال‌های اخیر، افزایش قیمت نهاده‌های دامی باعث شده دامداران بیش از گذشته به استفاده از خوراک‌های جایگزین و اقتصادی توجه کنند. در میان این نهاده‌ها، تفاله چغندر قند و DDGS از مهم‌ترین منابع تأمین انرژی و فیبر برای جیره دام به شمار می‌روند و امروزه در بسیاری از گاوداری‌ها و واحدهای پرواربندی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

تفاله چغندر قند محصول جانبی کارخانه‌های قند است که پس از استخراج شکر از چغندر باقی می‌ماند. در مقابل، DDGS محصول جانبی صنایع تولید اتانول از غلات، به‌ویژه ذرت، است و به دلیل پروتئین نسبتاً بالا، جایگاه ویژه‌ای در صنعت خوراک دام پیدا کرده است.

هر دو نهاده مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند و انتخاب میان آن‌ها به عواملی مانند نوع دام، هدف پرورش، ترکیب جیره، قیمت روز بازار و سایر اجزای خوراک بستگی دارد.

در این مقاله، انواع تفاله چغندر قند، ارزش غذایی، نحوه مصرف، مزایا، معایب و تفاوت آن با DDGS و سایر نهاده‌های رایج را به‌صورت جامع بررسی می‌کنیم.

تفاله چغندر قند چیست؟

تفاله چغندر قند (Beet Pulp) محصولی است که پس از استخراج بخش عمده شکر از ریشه چغندر قند در کارخانه‌های قند باقی می‌ماند. این محصول اگرچه دیگر حاوی مقدار زیادی ساکارز نیست، اما همچنان سرشار از فیبر قابل هضم، پکتین و انرژی بوده و به همین دلیل یکی از ارزشمندترین خوراک‌های دام در جهان محسوب می‌شود.

کارخانه‌های قند پس از پایان فرآیند استخراج شکر، تفاله را به شکل‌های مختلف فرآوری و عرضه می‌کنند تا امکان نگهداری، حمل‌ونقل و مصرف آن برای دامداران آسان‌تر شود.

انواع تفاله چغندر قند

در بازار خوراک دام ایران، تفاله چغندر قند عمدتاً در دو شکل عرضه می‌شود که هر کدام بسته به نوع مصرف، شرایط نگهداری و تجهیزات دامداری کاربرد خاص خود را دارند.

۱. تفاله پرک

تفاله پرک (Flake Beet Pulp) پس از خشک شدن، به صورت ورقه‌های نازک و نامنظم عرضه می‌شود.

ویژگی‌های آن عبارت‌اند از:

• جذب سریع آب
• مناسب برای مخلوط شدن با سایر اجزای جیره
• قابلیت مصرف پس از خیساندن
• قیمت مناسب
• حمل و نگهداری نسبتاً آسان

به دلیل وزن کمتر و حجم بیشتر نسبت به نوع فشنگی، فضای بیشتری برای انبارداری نیاز دارد.

۲. تفاله فشنگی (Pellet Beet Pulp)

تفاله فشنگی یا پلت، از فشرده‌سازی تفاله خشک در دستگاه‌های پلت‌ساز تولید می‌شود و به شکل استوانه‌های کوچک و متراکم به بازار عرضه می‌شود.

این نوع تفاله در سال‌های اخیر به یکی از پرمصرف‌ترین انواع تفاله چغندر قند در دامداری‌های صنعتی تبدیل شده است.

مهم‌ترین مزایای تفاله فشنگی عبارت‌اند از:

• اشغال فضای کمتر در انبار
• حمل‌ونقل اقتصادی‌تر
• گرد و غبار کمتر
• پرت خوراک پایین‌تر
• مناسب برای سیستم‌های مکانیزه خوراک‌دهی
• ماندگاری بالا در صورت نگهداری صحیح

بسیاری از دامداران، پیش از مصرف، تفاله فشنگی را برای مدت کوتاهی با آب مرطوب می‌کنند تا نرم‌تر شده و خوش‌خوراکی آن افزایش یابد.

در عمل، انتخاب بین تفاله پرک و تفاله فشنگی بیشتر به شرایط نگهداری، تجهیزات دامداری، روش خوراک‌دهی و ترجیح دامدار بستگی دارد؛ زیرا از نظر ارزش غذایی، تفاوت قابل توجهی میان این دو وجود ندارد و تفاوت اصلی در شکل فیزیکی و سهولت استفاده از آن‌ها است.

DDGS چیست؟

DDGS مخفف عبارت Dried Distillers Grains with Solubles است که به فارسی معمولاً «کنجاله تقطیری خشک همراه با مواد محلول» ترجمه می‌شود.

این محصول، یکی از مهم‌ترین محصولات جانبی صنایع تولید اتانول و الکل از غلات، به‌ویژه ذرت، محسوب می‌شود. در فرآیند تولید اتانول، بخش عمده نشاسته موجود در دانه ذرت به الکل تبدیل می‌شود و سایر مواد مغذی مانند پروتئین، چربی، فیبر، مواد معدنی و ویتامین‌ها در محصول نهایی یعنی DDGS باقی می‌مانند.

به همین دلیل، DDGS نسبت به دانه اولیه ذرت، غلظت بیشتری از برخی مواد مغذی دارد و امروزه به یکی از خوراک‌های ارزشمند دام، طیور و آبزیان تبدیل شده است.

ارزش غذایی DDGS

DDGS به دلیل داشتن پروتئین نسبتاً بالا، انرژی مناسب و قابلیت هضم مطلوب، یکی از نهاده‌های پرکاربرد در جیره دام محسوب می‌شود.

به طور کلی، این محصول دارای ویژگی‌های زیر است:

• منبع مناسب پروتئین
• انرژی قابل قبول
• فیبر قابل هضم
• فسفر نسبتاً بالا
• چربی بیشتر نسبت به بسیاری از نهاده‌های دامی
• خوش‌خوراکی مناسب در صورت مصرف متعادل

البته ترکیب شیمیایی DDGS به عواملی مانند نوع غله مصرفی، فناوری کارخانه تولیدکننده و فرآیند تولید اتانول بستگی دارد و ممکن است بین کارخانه‌های مختلف تفاوت‌هایی وجود داشته باشد.

جدول مقایسه ارزش غذایی DDGS با دانه ذرت و کنجاله سویا

ترکیب خوراکی	پروتئین خام (%)	فیبر خام (%)	NDF (%)	چربی (%)	نشاسته (%)
دانه ذرت	0.6 ± 9.2	0.5 ± 2.7	3.2 ± 13.3	0.5 ± 4.4	1.0 ± 71.8
کنجاله سویا	1.7 ± 45.5	0.9 ± 7.2	2.3 ± 14.8	0.6 ± 1.9	1.3 ± 6.8
DDGS (کنجاله تخمیری ذرت)	1.7 ± 27.9	1.5 ± 7.5	8.0 ± 35.2	0.9 ± 4.2	2.5 ± 12.4

جدول مقایسه تولید شیر با جایگزینی DDGS و کنجاله سویا

تیمار	تولید شیر (لیتر در روز)
تیمار شاهد	28.0
کنجاله سویا	28.9
DDGS	28.8

جدول مقدار مجاز مصرف DDGS در خوراک دام

نوع دام	مقدار پیشنهادی مصرف DDGS
گاو شیری	۱۵ تا ۲۰ درصد ماده خشک جیره
گوساله پرواری	۱۵ تا ۲۰ درصد ماده خشک جیره در دوره رشد
بره پرواری	۲۲.۵ درصد ماده خشک جیره در دوره رشد

نکته مهم: حداکثر میزان توصیه شده جهت استفاده از کنجاله تخمیری ذرت در جیره گاوهای شیرده، ۴.۵ – ۵.۵ کیلوگرم در روز به ازای هر راس می باشد.

جدول مقدار مجاز مصرف DDGS در خوراک طیور

نوع طیور	مقدار پیشنهادی مصرف DDGS
مرغ گوشتی (دوره آغازین)	۶ درصد ماده خشک جیره
مرغ گوشتی (دوره رشد)	۱۲ درصد ماده خشک جیره
مرغ گوشتی (دوره پایانی)	۱۵ درصد ماده خشک جیره
مرغ تخم‌گذار	۱۵ درصد ماده خشک جیره
بوقلمون	۱۰ درصد ماده خشک جیره در جیره‌های رشد و پایانی

جدول پروفایل اسیدهای آمینه DDGS ذرت

اسید آمینه	مقدار (%)
متیونین	0.2 ± 2.0
لیزین	0.3 ± 3.0
ترئونین	0.1 ± 3.7
تریپتوفان	0.1 ± 0.8
آرژنین	0.3 ± 4.3
والین	0.3 ± 5.1

نکته مهم: DDGS حاوی چهار PPM گزانتوفیل در هر کیلوگرم خوراک است، در هنگام استفاده در جیره مرغ های تخم گذار، رنگ زرده افزایش می یابد.

مقایسه تفاله چغندر قند و DDGS

اگرچه هر دو محصول از مهم‌ترین خوراک‌های جانبی صنایع غذایی محسوب می‌شوند، اما کاربرد آن‌ها در جیره کاملاً یکسان نیست.

ویژگی	تفاله چغندر قند	DDGS
منبع اصلی	کارخانه قند	کارخانه تولید اتانول
ماده اولیه	چغندر قند	عمدتاً ذرت
پروتئین	متوسط	بالا
فیبر	بسیار بالا	متوسط
انرژی	مناسب	نسبتاً بالا
خوش‌خوراکی	بسیار خوب	خوب
کاربرد اصلی	تأمین فیبر و انرژی	تأمین پروتئین و انرژی

به طور کلی:

• تفاله چغندر قند بیشتر به عنوان یک منبع فیبر قابل هضم و انرژی شناخته می‌شود.
• DDGS بیشتر به دلیل پروتئین بالاتر، در تأمین بخشی از نیاز پروتئینی جیره مورد استفاده قرار می‌گیرد.

به همین دلیل، در بسیاری از جیره‌های علمی، این دو نهاده رقیب یکدیگر نیستند؛ بلکه می‌توانند در کنار هم استفاده شوند تا جیره‌ای متعادل‌تر از نظر انرژی، پروتئین و فیبر ایجاد شود.

مزایای استفاده از تفاله چغندر قند در تغذیه دام

تفاله چغندر قند طی سال‌های اخیر به یکی از پرکاربردترین نهاده‌های دامی در گاوداری‌های شیری و پرواربندی تبدیل شده است. دلیل این موضوع، تنها قیمت اقتصادی آن نیست؛ بلکه ویژگی‌های تغذیه‌ای این محصول نیز نقش مهمی در افزایش محبوبیت آن دارد.

مهم‌ترین مزایای تفاله چغندر قند عبارت‌اند از:

۱. منبع مناسب انرژی قابل هضم

بخش عمده انرژی تفاله چغندر از فیبرهای قابل تخمیر، به‌ویژه پکتین، تأمین می‌شود. این ویژگی باعث می‌شود انرژی آن به‌آرامی در شکمبه آزاد شود و دام بتواند از آن به‌خوبی استفاده کند.

۲. فیبر با قابلیت هضم بالا

برخلاف بسیاری از خوراک‌های پرالیاف، فیبر موجود در تفاله چغندر قابلیت هضم بالایی دارد. به همین دلیل، ضمن تأمین انرژی، به حفظ عملکرد طبیعی شکمبه نیز کمک می‌کند.

۳. خوش‌خوراک بودن

دام‌ها معمولاً تفاله چغندر را با اشتهای خوبی مصرف می‌کنند. این ویژگی باعث می‌شود استفاده از آن در جیره، به‌ویژه در دام‌های پرتولید یا دام‌هایی که اشتهای کمتری دارند، مفید باشد.

۴. کمک به حفظ سلامت شکمبه

استفاده متعادل از تفاله چغندر می‌تواند بخشی از فیبر مورد نیاز دام را تأمین کرده و به حفظ فعالیت طبیعی میکروارگانیسم‌های شکمبه کمک کند.

۵. کاهش وابستگی به غلات

در بسیاری از جیره‌ها، بخشی از انرژی مورد نیاز دام از طریق غلاتی مانند جو یا ذرت تأمین می‌شود. استفاده اصولی از تفاله چغندر می‌تواند بخشی از این نیاز را جبران کرده و وابستگی به غلات را کاهش دهد.

معایب و محدودیت‌های تفاله چغندر قند

با وجود مزایای فراوان، تفاله چغندر نیز مانند هر نهاده دیگری محدودیت‌هایی دارد و نباید به‌تنهایی یا بدون برنامه‌ریزی در جیره استفاده شود.

مهم‌ترین محدودیت‌های آن عبارت‌اند از:

پروتئین نسبتاً پایین

تفاله چغندر منبع مناسبی برای انرژی است، اما از نظر پروتئین، به‌ویژه در مقایسه با DDGS یا کنجاله سویا، غنی محسوب نمی‌شود.

بنابراین در بسیاری از جیره‌ها لازم است همراه با منابع پروتئینی دیگر استفاده شود.

کمبود برخی مواد معدنی

اگرچه تفاله دارای مواد معدنی مختلفی است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند تمام نیازهای معدنی دام را تأمین کند و باید همراه مکمل‌های معدنی در جیره مورد استفاده قرار گیرد.

نیاز به تنظیم دقیق جیره

استفاده بیش از حد از تفاله چغندر بدون در نظر گرفتن سایر اجزای جیره، می‌تواند تعادل انرژی، فیبر و پروتئین را بر هم بزند.

به همین دلیل، مقدار مصرف آن باید بر اساس نوع دام، مرحله تولید و نظر متخصص تغذیه دام تعیین شود.

آیا تفاله چغندر می‌تواند جایگزین جو شود؟

این سؤال یکی از رایج‌ترین پرسش‌های دامداران است.

پاسخ کوتاه این است:

بله، اما نه به‌طور کامل.

جو و تفاله چغندر هر دو منابع تأمین انرژی هستند، اما ترکیب غذایی آن‌ها یکسان نیست.

جو عمدتاً انرژی خود را از نشاسته تأمین می‌کند، در حالی که انرژی تفاله چغندر بیشتر از فیبرهای قابل تخمیر به‌دست می‌آید.

به همین دلیل، در بسیاری از جیره‌های علمی، تنها بخشی از جو با تفاله چغندر جایگزین می‌شود تا ضمن کاهش هزینه خوراک، تعادل مواد مغذی نیز حفظ شود.

میزان این جایگزینی باید با توجه به نوع دام، سایر اجزای جیره و هدف تولید توسط متخصص تغذیه تعیین شود.

مقایسه تفاله چغندر قند با سایر نهاده‌های دامی

انتخاب یک نهاده مناسب تنها به قیمت آن وابسته نیست. دامداران حرفه‌ای علاوه بر هزینه خرید، به عواملی مانند ارزش غذایی، قابلیت هضم، تأثیر بر تولید شیر یا افزایش وزن، خوش‌خوراکی و دسترسی به محصول نیز توجه می‌کنند.

در ادامه، تفاله چغندر قند را با چند نهاده پرمصرف مقایسه می‌کنیم.

مقایسه تفاله چغندر قند و جو

جو یکی از رایج‌ترین منابع انرژی در جیره دام است و به دلیل نشاسته بالا، انرژی قابل توجهی در اختیار دام قرار می‌دهد.

در مقابل، تفاله چغندر بخش عمده انرژی خود را از فیبرهای قابل تخمیر تأمین می‌کند.

مزایای تفاله نسبت به جو

• فیبر قابل هضم بیشتر
• خطر کمتر بروز اسیدوز شکمبه در مصرف متعادل
• کمک به حفظ سلامت دستگاه گوارش
• خوش‌خوراکی مناسب

مزایای جو نسبت به تفاله

• انرژی سریع‌تر در اختیار دام قرار می‌دهد.
• در بسیاری از جیره‌های پرواربندی نقش مهمی دارد.

در عمل، بسیاری از متخصصان تغذیه بخشی از جو را با تفاله چغندر جایگزین می‌کنند تا ضمن کاهش هزینه خوراک، سلامت شکمبه نیز حفظ شود.

مقایسه تفاله چغندر و ذرت

ذرت یکی از پرانرژی‌ترین نهاده‌های دامی است و مقدار نشاسته آن نسبت به تفاله چغندر بیشتر است.

در مقابل، تفاله چغندر فیبر بیشتری دارد و انرژی آن به‌تدریج آزاد می‌شود.

به همین دلیل:

• ذرت بیشتر برای افزایش انرژی جیره استفاده می‌شود.
• تفاله بیشتر به ایجاد تعادل در جیره و تأمین فیبر قابل هضم کمک می‌کند.

مقایسه تفاله چغندر و سبوس گندم

سبوس گندم علاوه بر فیبر، مقداری پروتئین و فسفر نیز در اختیار دام قرار می‌دهد.

در مقابل، تفاله چغندر:

• خوش‌خوراک‌تر است.
• فیبر قابل هضم بالاتری دارد.
• معمولاً انرژی بیشتری نسبت به سبوس فراهم می‌کند.

این دو نهاده نیز در بسیاری از جیره‌ها می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.

مقایسه تفاله چغندر و یونجه

یونجه یکی از بهترین منابع تأمین علوفه و فیبر مؤثر در جیره دام است.

تفاله چغندر اگرچه فیبر بالایی دارد، اما جایگزین کامل یونجه نیست؛ زیرا ساختار فیزیکی فیبر یونجه در تحریک نشخوار و تولید بزاق نقش مهمی دارد.

به همین دلیل، حذف کامل یونجه و جایگزینی آن با تفاله چغندر توصیه نمی‌شود. در بسیاری از جیره‌های استاندارد، این دو خوراک در کنار یکدیگر استفاده می‌شوند.

مضرات مصرف بیش از حد تفاله چغندر قند

تفاله چغندر یکی از خوراک‌های ارزشمند دام است، اما مصرف بی‌رویه آن می‌تواند مشکلاتی ایجاد کند.

مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

• بر هم خوردن تعادل جیره غذایی
• کاهش دریافت برخی مواد مغذی در صورت حذف سایر نهاده‌ها
• احتمال بروز اختلالات گوارشی در صورت تغییر ناگهانی جیره
• افزایش خطر فساد و کپک‌زدگی در صورت نگهداری نامناسب
• کاهش عملکرد دام در صورت استفاده بدون تنظیم علمی جیره

بنابراین، مقدار مصرف تفاله باید به‌تدریج افزایش یابد و همواره در کنار سایر اجزای جیره و بر اساس نظر متخصص تغذیه دام استفاده شود.

نکات مهم هنگام نگهداری تفاله چغندر

برای حفظ کیفیت تفاله چغندر، رعایت چند نکته ضروری است:

• محصول در محیط خشک و دارای تهویه مناسب نگهداری شود.
• از تماس مستقیم با رطوبت جلوگیری شود.
• کیسه‌ها روی پالت قرار گیرند و با زمین تماس مستقیم نداشته باشند.
• به‌صورت دوره‌ای از نظر وجود کپک یا آلودگی بررسی شوند.
• از نگهداری طولانی‌مدت در محیط‌های مرطوب خودداری شود.

رعایت این موارد علاوه بر حفظ کیفیت خوراک، از کاهش ارزش غذایی و بروز مشکلات بهداشتی برای دام جلوگیری می‌کند.

جدول مقایسه تفاله چغندر قند با سایر نهاده‌های دامی

ویژگی	تفاله چغندر قند	DDGS	جو	ذرت	سبوس گندم	یونجه
منبع اصلی انرژی	فیبر قابل هضم (پکتین)	پروتئین و انرژی	نشاسته	نشاسته	فیبر و انرژی	فیبر
پروتئین	متوسط	بالا	متوسط	کم	متوسط	بالا
فیبر	بسیار بالا	متوسط	کم	کم	متوسط	بسیار بالا
خوش‌خوراکی	بسیار خوب	خوب	خوب	بسیار خوب	خوب	بسیار خوب
مناسب گاو شیری	★★★★★	★★★★★	★★★★☆	★★★★☆	★★★★☆	★★★★★
مناسب گاو پرواری	★★★★★	★★★★★	★★★★★	★★★★★	★★★☆☆	★★★★☆
خطر اسیدوز	پایین	متوسط	نسبتاً بالا	بالا	پایین	بسیار پایین
قابلیت نگهداری	بالا	بالا	بالا	بالا	بالا	متوسط
قیمت اقتصادی	مناسب	بسته به بازار	متوسط	نسبتاً بالا	مناسب	متغیر

نکته: این جدول یک مقایسه کلی است و انتخاب بهترین نهاده به نوع دام، مرحله تولید، سایر اجزای جیره و قیمت روز بازار بستگی دارد.

سوالات متداول

آیا تفاله چغندر قند برای گاو شیری مناسب است؟

بله. تفاله چغندر یکی از خوراک‌های رایج در جیره گاوهای شیری است و در صورت مصرف متعادل، می‌تواند بخشی از انرژی مورد نیاز دام را تأمین کند.

تفاله فشنگی بهتر است یا پرک؟

از نظر ارزش غذایی تفاوت قابل توجهی بین این دو وجود ندارد. تفاوت اصلی در شکل فیزیکی، سهولت حمل‌ونقل، انبارداری و نحوه مصرف است. بسیاری از دامداری‌های صنعتی به دلیل سهولت استفاده، تفاله فشنگی را ترجیح می‌دهند.

آیا می‌توان تفاله چغندر را جایگزین کامل جو کرد؟

خیر. اگرچه بخشی از جو را می‌توان با تفاله جایگزین کرد، اما حذف کامل جو معمولاً توصیه نمی‌شود و جیره باید توسط متخصص تغذیه تنظیم شود.

DDGS بهتر است یا تفاله چغندر؟

هیچ‌کدام به‌طور مطلق بر دیگری برتری ندارد. DDGS منبع پروتئین قوی‌تری است، در حالی که تفاله چغندر منبع بسیار خوبی از فیبر قابل هضم و انرژی محسوب می‌شود. در بسیاری از جیره‌های علمی، این دو نهاده در کنار یکدیگر استفاده می‌شوند.

آیا مصرف زیاد تفاله چغندر برای دام مضر است؟

بله. مصرف بیش از حد هر نهاده‌ای می‌تواند تعادل جیره را بر هم بزند. تفاله چغندر نیز باید به مقدار مناسب و در کنار سایر خوراک‌ها مصرف شود.

نتیجه‌گیری

تفاله چغندر قند و DDGS هر دو از ارزشمندترین نهاده‌های خوراک دام در جهان هستند و هر یک نقش متفاوتی در تأمین نیازهای تغذیه‌ای دام ایفا می‌کنند. تفاله چغندر به دلیل فیبر قابل هضم بالا، خوش‌خوراکی مناسب و ارزش اقتصادی مطلوب، یکی از بهترین منابع تأمین انرژی در جیره دام به شمار می‌رود. در مقابل، DDGS با پروتئین بالاتر، مکمل مناسبی برای بسیاری از جیره‌های دام است.

انتخاب میان این دو نهاده نباید صرفاً بر اساس قیمت انجام شود، بلکه لازم است عواملی مانند نوع دام، هدف تولید، ترکیب جیره، کیفیت محصول و شرایط نگهداری نیز در نظر گرفته شود. استفاده اصولی و علمی از این خوراک‌ها می‌تواند علاوه بر کاهش هزینه‌های تغذیه، به بهبود عملکرد دام و افزایش بهره‌وری واحدهای دامپروری کمک کند.

تأمین تفاله چغندر قند و DDGS

شرکت تولیدی و صنعتی ایلیا گستر رهام تأمین‌کننده انواع تفاله چغندر قند شامل تفاله پرک و تفاله فشنگی و همچنین DDGS برای دامداری‌ها، گاوداری‌ها، واحدهای پرواربندی و کارخانه‌های تولید خوراک دام است.

در صورت نیاز به استعلام قیمت، اطلاع از موجودی، دریافت مشخصات فنی محصولات یا مشاوره در انتخاب نهاده مناسب، می‌توانید از طریق بخش تماس با ما با کارشناسان شرکت در ارتباط باشید.