قند ساییدن بر سر عروس و داماد؛ تاریخچه و معنای یکی از شیرینترین رسوم عقد ایرانی
مقدمه
در بسیاری از مراسم عقد ایرانی، لحظهای وجود دارد که دو کله قند بالای سر عروس و داماد به یکدیگر ساییده میشوند و خردههای قند روی پارچهای که بالای سر زوج گرفته شده میریزد.
برای ایرانیان، این صحنه آنقدر آشناست که شاید کمتر کسی از خود پرسیده باشد:
چرا قند؟ چرا دو کله قند؟ چرا بالای سر عروس و داماد؟ و این رسم از چه زمانی وارد مراسم ازدواج ایرانی شده است؟
پاسخ این پرسش را باید در مفهوم نمادین «شیرینی» در فرهنگ ایرانی جستوجو کرد. قند در این مراسم قرار نیست فقط خورده شود؛ بلکه قرار است شیرینی و شادکامی بر سر زندگی مشترک ببارد.
منابع مربوط به فرهنگ عامه اصفهان نیز دقیقاً همین معنا را برای این رسم ذکر کردهاند و ساییدن یک جفت کله قند همشکل و هماندازه را نماد فروریختن شادی و شیرینی بر زندگی مشترک عروس و داماد دانستهاند.
رسم قند ساییدن چگونه انجام میشود؟
در شکل سنتی این مراسم، عروس و داماد در محل عقد مینشینند و پارچهای سفید یا تور مخصوص بالای سر آنها گرفته میشود.
سپس یک یا چند نفر از زنان حاضر در مراسم، کلهقندهایی را بالای سر زوج میسایند.
در بسیاری از روایتهای مربوط به این رسم، دو کله قند همشکل و هماندازه استفاده میشود. انتخاب دو قند مشابه، خود دارای معنای نمادین است: عروس و داماد قرار است در شیرین کردن زندگی مشترک، در کنار یکدیگر باشند.
چرا قند را روی سر عروس و داماد میسایند؟
مهمترین و قابلاتکاترین توضیح مردمشناختی برای این رسم، اصل تشابه یا همان «قانون شباهت» در باورهای عامه است.
یعنی انسان با انجام یک عمل نمادین، امیدوار است ویژگی مطلوب آن عمل به زندگی او منتقل شود.
قند شیرین است؛ بنابراین ساییدن قند بر سر عروس و داماد به معنای آرزوی زندگی شیرین برای آنهاست.
یک پژوهش مردمشناختی درباره فرهنگ عامه نجفآباد، این موضوع را بهصراحت ثبت کرده است. بر اساس این پژوهش، در باور مردم منطقه، شیرینیهایی مانند قند و عسل از طریق همین «قانون شباهت» میتوانند نماد شیرین شدن زندگی زوج باشند؛ به همین دلیل هنگام خواندن خطبه عقد، قند بر سر عروس و داماد ساییده میشود.
این نکته مهم است، زیرا نشان میدهد رسم قند ساییدن فقط یک تزئین امروزی سفره عقد نیست؛ بلکه در برخی مناطق ایران، بخشی از یک نظام باورهای عامه درباره خوشیمنی و آینده زندگی زوج بوده است.
چرا دو کله قند استفاده میشود؟
دو قند، در سادهترین برداشت، نماینده دو انسان و یک زندگی مشترک هستند.
در منابع مربوط به فرهنگ عامه اصفهان نیز بر همشکل و هماندازه بودن دو کله قند تأکید شده است.
از منظر نمادشناسی میتوان گفت:
قند اول → عروس
قند دوم → داماد
ساییده شدن آنها → پیوند و همراهی
ریزش خردههای قند → باریدن شیرینی و شادی
به همین دلیل است که کلهقند در این مراسم، از یک ماده غذایی معمولی به یک شیء آیینی و نمادین تبدیل میشود.
چرا قند و نه شکر؟
این سؤال هم جالب است.
تا پیش از رواج شکر دانهای و بستهبندیهای امروزی، کله قند یکی از شکلهای مهم عرضه شکر در ایران بود.
به همین دلیل قند در فرهنگ سنتی ایران حضور بسیار پررنگی داشت؛ از سفره خانهها و چای گرفته تا مهمانیها، هدایا و مراسم ازدواج.
حتی در فرهنگ عامه اصفهان، کله قند در گذشته یکی از اقلام خنچه عروس بوده و در کنار حنا، چای، شیرینی، آجیل و دیگر وسایل به خانه عروس فرستاده میشده است.
بنابراین انتخاب «کله قند» برای مراسم عقد را میتوان تا حدی در چارچوب جایگاه تاریخی قند در زندگی روزمره ایرانیان نیز فهمید.
قند ساییدن در منابع مردمشناسی
یکی از منابع جالب برای بررسی این رسم، پژوهشی درباره باورهای عامه در نجفآباد اصفهان است.
این پژوهش علاوه بر ثبت رسم قند ساییدن، آن را در کنار رسم گذاشتن عسل در دهان عروس و داماد قرار میدهد.
در این روایت، شیرینی قند و عسل بهصورت نمادین به زندگی زوج منتقل میشود؛ یعنی همانگونه که قند و عسل شیرین هستند، زندگی عروس و داماد نیز باید شیرین باشد.
نویسنده برای این بخش از پژوهش خود به کتاب «فرهنگ مردم (فولکلور ایران)» نوشته علی میرنیا نیز استناد کرده است.
این نوع منابع برای مطالعه تاریخ اجتماعی ایران اهمیت زیادی دارند، زیرا بسیاری از رسوم خانوادگی هیچگاه در اسناد رسمی ثبت نشدهاند و بیشتر از طریق فرهنگ عامه، خاطرات، روایتهای محلی و نوشتههای مردمشناسان به ما رسیدهاند.
قند ساییدن در اصفهان
فرهنگ مردم اصفهان نیز اطلاعات جالبی درباره این رسم ارائه میدهد.
در روایت ثبتشده از آداب عقد در اصفهان آمده است که هنگام جاری شدن صیغه عقد، چند زن خوشبخت تور یا پارچهای را بالای سر عروس میگرفتند و قند میساییدند تا عروس «شیرینکام» باشد و مانند آن زنان، خوشبخت شود.
در همین منبع، برای کله قند نیز عبارت «فروباریدن شادی و شیرینی» بر زندگی مشترک آمده است.
این نکته نشان میدهد که در برخی مناطق، حتی شخصی که قند را میسایید نیز بخشی از نمادپردازی مراسم بوده است؛ یعنی قرار بود خوشبختی فرد خوشبخت به زوج جوان منتقل شود.
قند ساییدن در «سووشون» سیمین دانشور
یکی از جالبترین شواهد ادبی برای قدمت این رسم، حضور آن در رمان معروف «سووشون» نوشته سیمین دانشور است.
دانشور در صحنهای از مراسم عقد، تصویری از یک عروس را ارائه میکند که در مراسم عقدکنان نشسته و عزتالدوله روی سر او قند میساید.
این موضوع در پژوهشهای ادبی نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ از جمله مقالهای منتشرشده در مجله رشد که «ساییدن قند بر سر عروس و داماد» را از جمله آداب و رسوم زنانهای میداند که در سووشون بازتاب یافته است.
اهمیت این شاهد در آن است که نشان میدهد این رسم در فضای اجتماعی ایرانِ پیش از دوره معاصر متأخر نیز برای نویسندگان و مردم آشنا بوده است.
آیا میتوان گفت این رسم صدها یا هزاران سال قدمت دارد؟
نه با قطعیت.
این یکی از جاهایی است که باید میان «قدیمی بودن یک رسم» و «داشتن سند تاریخی برای قدمت آن» تفاوت بگذاریم.
سفره عقد و بسیاری از عناصر مراسم ازدواج ایرانی پیشینههای تاریخی طولانی دارند، اما درباره خودِ عمل ساییدن کله قند بر سر عروس و داماد، منابعی که بررسی کردیم بیشتر از دورههای متأخر و فرهنگ عامه ایران اطلاعات میدهند.
بنابراین عبارت دقیقتر این است:
«قند ساییدن از رسوم دیرپای مراسم عقد در برخی مناطق ایران است که در منابع فرهنگ عامه و ادبیات معاصر ثبت شده است.»
این بیان از ادعای بدون سندِ «رسمی با قدمت چند هزار ساله» علمیتر و قابل دفاعتر است.
از کله قند تا قند امروزی
کله قند زمانی یکی از شناختهشدهترین شکلهای عرضه شکر در ایران بود. با تغییر شیوه تولید، بستهبندی و مصرف شکر، کله قند به تدریج جایگاه روزمره گذشته خود را از دست داد.
اما در مراسم عقد، هنوز باقی مانده است.
این موضوع نمونه جالبی از تغییر کارکرد یک محصول غذایی به یک نماد فرهنگی است.
قند زمانی برای شیرین کردن چای و غذا استفاده میشد؛ امروز در مراسم عقد، بخشی از آن بالای سر عروس و داماد ساییده میشود تا معنای دیگری پیدا کند:
آرزوی شیرین شدن زندگی.
چرا این رسم هنوز زنده است؟
شاید دلیل ماندگاری آن بسیار ساده باشد.
قند برای ایرانیان با مفهوم شیرینی پیوند خورده است و ازدواج نیز در فرهنگ عامه با آرزوی شادی، خوشبختی و شیرینکامی همراه است.
بنابراین یک رابطه نمادین بسیار طبیعی شکل گرفته است:
قند شیرین است → زندگی هم باید شیرین باشد.
به همین دلیل، حتی نسلهایی که دیگر بسیاری از باورهای قدیمی را نمیپذیرند، ممکن است همچنان این رسم را در مراسم عقد خود اجرا کنند؛ نه الزاماً به عنوان یک باور جادویی، بلکه به عنوان سنتی زیبا و خاطرهانگیز.
قند؛ ماده غذایی که به نماد تبدیل شد
شاید جذابترین بخش داستان همین باشد.
در صنعت غذایی، قند یک محصول حاصل از شکر است؛ اما در فرهنگ ایرانی، همین محصول میتواند معناهای بسیار متفاوتی پیدا کند.
قند میتواند:
- شیرینی چای باشد؛
- بخشی از خنچه عروس باشد؛
- در شعر فارسی نماد شیرینی باشد؛
- در مراسم عقد نماد شیرینکامی باشد؛
- و حتی بخشی از حافظه جمعی خانوادهها شود.
به همین دلیل، بررسی قند فقط مطالعه یک ماده غذایی نیست؛ بلکه میتواند دریچهای به تاریخ اجتماعی و فرهنگ مردم ایران باشد.
جمعبندی
ساییدن دو کله قند بر سر عروس و داماد یکی از شناختهشدهترین رسوم مراسم عقد در ایران است. معنای اصلی این رسم را میتوان در آرزوی باریدن شیرینی، شادی و خوشبختی بر زندگی مشترک جستوجو کرد.
منابع مردمشناسی در مناطقی مانند نجفآباد و اصفهان، این رسم و معنای نمادین آن را ثبت کردهاند و حضور آن در رمان سووشون سیمین دانشور نیز نشان میدهد که این آیین در فرهنگ اجتماعی ایرانِ دوره معاصر ریشهای قابل مشاهده داشته است.
با این حال، درباره نسبت دادن قطعی آن به آیین زرتشتی یا تعیین یک تاریخ دقیق برای آغاز آن، باید احتیاط کرد؛ زیرا شواهد تاریخی موجود برای چنین ادعاهایی کافی نیست.
آنچه مسلم است، این است که کله قند از یک محصول غذایی به یک نماد فرهنگی تبدیل شده است؛ نمادی که وقتی بر سر عروس و داماد ساییده میشود، در واقع یک آرزوی ساده و زیبا را بیان میکند:
زندگیتان شیرین باد.
بدون دیدگاه