پستانک‌های سنتی؛ زمانی که نبات، قند و شکر جایگزین پستانک‌های امروزی بودند

مقدمه

امروزه پستانک‌های سیلیکونی و لاتکسی یکی از رایج‌ترین وسایل نگهداری و آرام کردن نوزادان هستند؛ اما تا حدود یک قرن پیش چنین محصولاتی وجود نداشت یا دست‌کم به‌صورت گسترده در دسترس خانواده‌ها نبود.

در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران، مادران و مادربزرگ‌ها برای آرام کردن نوزاد از روش‌هایی استفاده می‌کردند که امروزه شاید عجیب به نظر برسد. یکی از شناخته‌شده‌ترین این روش‌ها، قرار دادن قطعه‌ای نبات، قند یا پارچه آغشته به محلول شیرین درون پارچه‌ای نازک و قرار دادن آن در دهان کودک بود.

این وسیله که می‌توان آن را نوعی پستانک سنتی دانست، سال‌ها بخشی از فرهنگ نگهداری نوزاد در بسیاری از خانواده‌های ایرانی بود.

زندگی پیش از اختراع پستانک‌های امروزی

پستانک‌هایی که امروزه از سیلیکون یا لاتکس ساخته می‌شوند، محصول فناوری‌های قرن بیستم هستند. پیش از آن، خانواده‌ها برای آرام کردن نوزادان از وسایل ساده‌ای که در خانه وجود داشت استفاده می‌کردند.

در ایران، پارچه‌های نخی نازک یا تنظیف بیشترین کاربرد را داشتند. این پارچه‌ها نرم، قابل شست‌وشو و در دسترس بودند و به راحتی می‌شد آن‌ها را به شکل یک گره کوچک درآورد.

در بسیاری از خانواده‌ها، داخل این گره پارچه‌ای، قطعه‌ای نبات یا قند قرار داده می‌شد تا کودک هنگام مکیدن، طعم شیرین را احساس کند و آرام‌تر شود.

پستانک‌های پارچه‌ای چگونه ساخته می‌شدند؟

روش ساخت این پستانک‌های سنتی بسیار ساده بود.

ابتدا قطعه‌ای کوچک از پارچه تنظیف یا پارچه نخی تمیز انتخاب می‌شد. سپس یکی از مواد شیرین‌کننده مانند:

• نبات
• قند
• یا در برخی مناطق مقدار کمی شکر

در مرکز پارچه قرار می‌گرفت و پارچه به صورت گره‌ای کوچک بسته می‌شد.

کودک قسمت گره‌خورده را در دهان می‌گرفت و با مکیدن آن، به تدریج طعم شیرین را احساس می‌کرد.

در برخی خانواده‌ها نیز پارچه را به محلول آب و شکر آغشته می‌کردند، هرچند استفاده از نبات به دلیل حل شدن تدریجی، رایج‌تر بود.

چرا نبات و قند استفاده می‌شد؟

دلیل اصلی استفاده از نبات یا قند، ایجاد حس شیرینی برای نوزاد بود.

طعم شیرین از دیرباز برای کودکان خوشایند بوده و تصور می‌شد می‌تواند:

• گریه نوزاد را کاهش دهد.
• کودک را آرام کند.
• او را برای مدتی سرگرم نگه دارد.
• به خواب رفتن نوزاد کمک کند.

در آن دوران، این روش بخشی از تجربه و دانش نسل‌های گذشته بود و بر پایه باورها و تجربه‌های خانوادگی انجام می‌شد، نه بر اساس مطالعات پزشکی امروزی.

آیا این روش فقط در ایران رایج بود؟

در برخی مناطق انگلستان و اسکاتلند نیز از تکه‌ای پارچه که داخل آن شکر قرار می‌دادند استفاده می‌شد. در فرانسه و آلمان نیز نمونه‌هایی از این روش در منابع مردم‌شناسی و پزشکی آن دوران دیده می‌شود.

این شباهت‌ها نشان می‌دهد که پیش از تولید انبوه پستانک‌های لاستیکی، خانواده‌ها در فرهنگ‌های مختلف راهکارهای مشابهی برای آرام کردن نوزادان پیدا کرده بودند.

نظر پزشکان امروزی درباره پستانک‌های نباتی و شکری

اگرچه استفاده از نبات یا قند در گذشته یک روش رایج محسوب می‌شد، اما امروزه پزشکان و متخصصان اطفال این روش را توصیه نمی‌کنند.

مهم‌ترین دلایل عبارت‌اند از:

• افزایش احتمال پوسیدگی دندان‌ها پس از رویش دندان‌های شیری
• عادت دادن نوزاد به طعم بسیار شیرین در سنین پایین
• احتمال آلودگی پارچه یا ماده شیرین در صورت رعایت نکردن بهداشت
• افزایش خطر خفگی در صورت استفاده نادرست از قطعات قند یا نبات

همچنین متخصصان تأکید می‌کنند که برای نوزادان زیر یک سال نباید از عسل استفاده شود، زیرا ممکن است خطر ابتلا به بوتولیسم نوزادی را به همراه داشته باشد.

به همین دلیل، روش‌هایی که در گذشته بر پایه تجربه نسل‌های قبل شکل گرفته بودند، امروزه جای خود را به وسایل استاندارد و بهداشتی داده‌اند.

نتیجه‌گیری

پیش از آنکه پستانک‌های سیلیکونی و لاتکسی به بخشی از وسایل ضروری نوزادان تبدیل شوند، خانواده‌ها در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر از روش‌های سنتی برای آرام کردن کودکان استفاده می‌کردند. یکی از این روش‌ها، قرار دادن نبات، قند یا پارچه آغشته به محلول شیرین در دهان نوزاد بود؛ روشی که بر پایه تجربه نسل‌های گذشته شکل گرفته بود و در زمان خود کاربرد فراوانی داشت.

امروزه با پیشرفت دانش پزشکی و تولید تجهیزات استاندارد، این شیوه‌ها دیگر توصیه نمی‌شوند. با این حال، آشنایی با آن‌ها بخشی از تاریخ اجتماعی، فرهنگی و حتی تاریخ مصرف شکر و نبات در ایران را روایت می‌کند و نشان می‌دهد که این محصولات در گذشته تنها نقش یک ماده غذایی را نداشتند، بلکه در جنبه‌های مختلف زندگی روزمره مردم نیز حضور داشتند.