نقش ناپلئون در تولید شکر چغندری؛ چگونه جنگهای ناپلئون صنعت شکر جهان را برای همیشه تغییر داد؟
مقدمه
امروزه سالانه میلیونها تن شکر در سراسر جهان از چغندرقند تولید میشود. کشورهای اروپایی مانند فرانسه، آلمان، لهستان و بلژیک بخش عمده شکر مورد نیاز خود را از این گیاه تأمین میکنند. اما شاید کمتر کسی بداند که گسترش صنعت شکر چغندری، نتیجه مستقیم یک بحران سیاسی و نظامی در اوایل قرن نوزدهم میلادی بود.
در واقع، اگر ناپلئون بناپارت تصمیم به مقابله اقتصادی با انگلستان نمیگرفت، احتمالاً اروپا سالها همچنان به شکر نیشکر وابسته میماند و صنعت شکر چغندری هرگز با چنین سرعتی رشد نمیکرد.
داستان تولید شکر از چغندرقند، تنها یک روایت کشاورزی یا صنعتی نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ جنگهای اروپا، رقابت قدرتهای استعماری و یکی از مهمترین تحولات اقتصادی جهان به شمار میرود.
اروپا پیش از ناپلئون؛ وابستگی کامل به شکر نیشکر
در قرن هجدهم میلادی، تقریباً تمام شکر مصرفی اروپا از نیشکر تولید میشد. این شکر عمدتاً از مستعمرات اروپایی در مناطق گرمسیری وارد میشد؛ مناطقی مانند:
- جزایر کارائیب
- هائیتی (سن دومینگ)
- کوبا
- برزیل
- مارتینیک
- گوادلوپ
در آن زمان، کشت نیشکر در اروپا به دلیل شرایط آبوهوایی امکانپذیر نبود و کشورهای اروپایی برای تأمین یکی از مهمترین کالاهای غذایی خود کاملاً به واردات وابسته بودند.
شکر در آن دوران کالایی لوکس محسوب میشد و علاوه بر مصرف خانگی، در صنایع شیرینیپزی، نوشیدنیها و داروسازی نیز کاربرد گستردهای داشت. بنابراین هرگونه اختلال در واردات شکر، مستقیماً بر اقتصاد و زندگی مردم تأثیر میگذاشت.
ظهور ناپلئون و آغاز جنگ اقتصادی
در آغاز قرن نوزدهم، فرانسه و انگلستان درگیر یکی از بزرگترین رقابتهای سیاسی و نظامی تاریخ اروپا بودند.
اگرچه ناپلئون در بسیاری از نبردهای زمینی پیروز شده بود، اما نیروی دریایی انگلستان همچنان بر دریاها تسلط کامل داشت. شکست ناوگان فرانسه در نبرد ترافالگار (۱۸۰۵) باعث شد ناپلئون متوجه شود که شکست مستقیم نیروی دریایی انگلستان تقریباً غیرممکن است.
در نتیجه، او تصمیم گرفت بهجای جنگ دریایی، اقتصاد انگلستان را هدف قرار دهد.
این تصمیم، سرآغاز یکی از مشهورترین تحریمهای اقتصادی تاریخ شد؛ تحریمی که بعدها با نام نظام محاصره قارهای (Continental System) شناخته شد.
فرمان محاصره قارهای؛ آغاز بحران شکر
در سال ۱۸۰۶ میلادی، ناپلئون فرمانی صادر کرد که بر اساس آن، تمامی کشورهای تحت نفوذ فرانسه از تجارت با انگلستان منع شدند.
هدف این فرمان بسیار ساده بود:
قطع صادرات انگلستان و تضعیف اقتصاد این کشور.
اما این تصمیم پیامدهای پیشبینینشدهای نیز داشت.
بخش زیادی از کالاهایی که از طریق کشتیهای انگلیسی وارد اروپا میشد، ناگهان نایاب شد؛ یکی از مهمترین آنها شکر نیشکر بود.
تنها در مدت کوتاهی:
- واردات شکر تقریباً متوقف شد.
- قیمت شکر چند برابر افزایش یافت.
- بازارهای اروپا با کمبود شدید شکر روبهرو شدند.
- صنایع غذایی و شیرینیسازی دچار بحران شدند.
ناپلئون که قصد داشت انگلستان را تحت فشار قرار دهد، اکنون با بحرانی در داخل فرانسه و اروپا روبهرو شده بود.
فرانتس کارل آخارد؛ دانشمندی که راه نجات اروپا را پیدا کرد
بحران کمبود شکر در اروپا باعث شد دولت فرانسه و شخص ناپلئون به دنبال جایگزینی برای نیشکر باشند. در همین زمان، نگاهها به تحقیقات دانشمندی آلمانی به نام فرانتس کارل آخارد (Franz Karl Achard) جلب شد.
آخارد که یک شیمیدان، فیزیکدان و پژوهشگر کشاورزی اهل پروس بود، سالها روی استخراج شکر از چغندرقند سفید (Sugar Beet) تحقیق کرده بود. او شاگرد دانشمند مشهور آلمانی آندریاس زیگیسموند مارگراف (Andreas Sigismund Marggraf) بود؛ همان دانشمندی که در سال ۱۷۴۷ میلادی برای نخستین بار ثابت کرد که ریشه چغندر نیز مانند نیشکر حاوی ساکارز است.
اما کشف مارگراف تنها یک موفقیت آزمایشگاهی بود و هنوز هیچکس نتوانسته بود آن را به یک صنعت اقتصادی تبدیل کند.
آخارد بیش از سی سال از عمر خود را صرف تکمیل این فناوری کرد. او ارقام مختلف چغندر را آزمایش کرد، روشهای استخراج شکر را بهبود بخشید و سرانجام توانست نشان دهد که تولید صنعتی شکر از چغندرقند امکانپذیر است.
در سال ۱۸۰۱ میلادی، آخارد نخستین کارخانه صنعتی تولید شکر چغندری جهان را در شهر کونرن (Kunern) در پروس (امروزه در خاک لهستان) راهاندازی کرد. این کارخانه اگرچه از نظر اقتصادی با مشکلاتی روبهرو بود، اما ثابت کرد که اروپا میتواند بدون وابستگی به نیشکر نیز شکر تولید کند.
ناپلئون چگونه از شکر چغندری حمایت کرد؟
زمانی که بحران شکر اروپا شدت گرفت، ناپلئون بهسرعت متوجه اهمیت تحقیقات آخارد شد.
او دریافت که اگر فرانسه بتواند شکر مورد نیاز خود را از چغندرقند تولید کند، دیگر نیازی به واردات شکر نیشکر از مستعمرات یا مسیرهای دریایی تحت کنترل انگلستان نخواهد داشت.
به همین دلیل، دولت فرانسه مجموعهای از اقدامات حمایتی را آغاز کرد که در نوع خود بیسابقه بود.
مهمترین این اقدامات عبارت بودند از:
- اختصاص بودجه برای توسعه تحقیقات روی چغندرقند
- حمایت مالی از احداث کارخانههای شکر چغندری
- تشویق کشاورزان به کشت چغندر
- آموزش روشهای جدید کشاورزی
- اعزام متخصصان برای راهاندازی کارخانههای قند
در سال ۱۸۱۱ میلادی، ناپلئون فرمان داد حدود ۳۲ هزار هکتار از اراضی فرانسه زیر کشت چغندرقند برود. همچنین دستور تأسیس مدارس تخصصی برای آموزش تولید شکر از چغندر صادر شد و سرمایهگذاری گستردهای برای ساخت کارخانههای جدید انجام گرفت.
تولد یک صنعت جدید در اروپا
تا پیش از بحران ناشی از جنگهای ناپلئون، بسیاری از سرمایهگذاران معتقد بودند که تولید شکر از چغندر صرفه اقتصادی ندارد.
اما حمایت مستقیم دولت فرانسه، شرایط را تغییر داد.
در سال ۱۸۰۳ اولین کارخانه قند چغندری در شهر کونرن (Conern) شروع به کارکرد و در سال ۱۸۱۱ بنژامین دلسرت (Benjamin Delessert) اولین کله قند اروپا را در کارگاه خودش در پارسی ساخت و به ناپلئون هدیه کرد با حمایت ناپلئون این صنعت در فرانسه پا گرفت و در سال ۱۸۳۰ تعداد کارخانه های قند سازی در فرانسه بالغ به یکصد کارخانه شد که مجموعا ۲۶۰۰ تن شکر در سال تولید می کردند.
اگرچه کیفیت شکر تولیدشده در نخستین سالها به پای شکر نیشکر نمیرسید و هزینه تولید نیز بالا بود، اما تجربه حاصل از این کارخانهها زمینه پیشرفت سریع فناوری را فراهم کرد.
در کمتر از دو دهه، اروپا از واردکننده مطلق شکر به منطقهای تبدیل شد که بخش قابل توجهی از نیاز خود را از مزارع چغندرقند تأمین میکرد.
آیا ناپلئون مخترع شکر چغندری بود؟
یکی از باورهای رایج این است که ناپلئون شکر چغندری را اختراع کرد؛ اما این تصور از نظر تاریخی درست نیست.
در واقع:
- مارگراف نخستین کسی بود که وجود ساکارز در چغندر را کشف کرد.
- آخارد نخستین کسی بود که این کشف را به تولید صنعتی رساند.
- ناپلئون نخستین سیاستمداری بود که با حمایت گسترده مالی، کشاورزی و صنعتی، تولید شکر چغندری را از یک ایده آزمایشگاهی به یک صنعت ملی تبدیل کرد.
به همین دلیل، بسیاری از مورخان صنعت، ناپلئون را نه مخترع، بلکه بزرگترین حامی توسعه صنعت شکر چغندری میدانند.
میراث ناپلئون در صنعت شکر امروز
بیش از دو قرن از آن تصمیم تاریخی گذشته است، اما آثار آن همچنان در صنعت شکر جهان دیده میشود.
امروزه:
- حدود ۲۰ درصد شکر جهان از چغندرقند تولید میشود.
- تقریباً تمام شکر تولیدی کشورهای اروپایی از چغندرقند به دست میآید.
- فرانسه، آلمان، لهستان، هلند، بلژیک و جمهوری چک از بزرگترین تولیدکنندگان شکر چغندری جهان هستند.
- هزاران کارخانه، میلیونها هکتار زمین کشاورزی و صدها هزار شغل به صنعتی وابستهاند که توسعه آن تا حد زیادی مدیون تصمیمات اقتصادی دوران ناپلئون است.
جالب آنکه فناوری تولید شکر چغندری بعدها از اروپا به بسیاری از کشورهای دیگر، از جمله ایران منتقل شد و زمینه احداث نخستین کارخانههای قند کشور را نیز فراهم کرد. به همین دلیل، تاریخ صنعت قند ایران نیز بهطور غیرمستقیم با تحولات اروپا در دوران ناپلئون ارتباط دارد.
نتیجهگیری
شاید ناپلئون بناپارت هرگز تصور نمیکرد که تصمیم او برای مقابله با انگلستان، یکی از بزرگترین تحولات تاریخ صنایع غذایی جهان را رقم بزند.
محاصره اقتصادی اروپا، بحرانی جدی در تأمین شکر ایجاد کرد، اما همین بحران به فرصتی برای توسعه فناوری استخراج شکر از چغندرقند تبدیل شد. دانشمندانی مانند آندریاس مارگراف و فرانتس کارل آخارد پایههای علمی این فناوری را بنا نهادند و ناپلئون با حمایت سیاسی و اقتصادی خود، آن را از یک ایده آزمایشگاهی به یک صنعت ملی تبدیل کرد.
امروز، پس از گذشت بیش از دویست سال، میلیونها تن شکر چغندری در سراسر جهان تولید میشود و میلیونها نفر بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در این صنعت فعالیت میکنند. به همین دلیل، نقش ناپلئون در تاریخ صنعت شکر را نمیتوان صرفاً یک رویداد سیاسی دانست؛ بلکه باید آن را یکی از مهمترین نقاط عطف در تحول صنعت غذایی جهان به شمار آورد.
بدون دیدگاه