تکنولوژی قند | جلسه چهارم: افتهای چغندر قند، تعیین عیار چغندر در کارخانه و مراحل تولید چغندر قند در مزرعه
مقدمه
در تکنولوژی قند، کیفیت چغندر قند مهمترین عامل در تولید شکر با خلوص بالا و راندمان مناسب محسوب میشود. از زمان برداشت محصول تا ورود آن به کارخانه، عوامل مختلفی مانند میزان افت، ناخالصیها، عیار و شرایط نگهداری میتوانند بر کیفیت ماده اولیه و در نهایت بر میزان شکر قابل استحصال تأثیر بگذارند. به همین دلیل، کارخانههای قند پیش از آغاز فرآیند تولید، چغندرهای تحویلی را از نظر وزن خالص، درصد ساکارز و میزان ناخالصیها به دقت بررسی میکنند.
در این بخش از مجموعه آموزش تکنولوژی قند با مفاهیمی مانند افتهای چغندر قند هنگام تحویل به کارخانه، اهمیت ناخالصیها، روش تعیین عیار، مراحل کاشت، داشت و برداشت، انواع کشت و تأثیر شرایط آبوهوایی بر کیفیت محصول آشنا میشویم. شناخت این عوامل به کشاورزان، دانشجویان و فعالان صنعت قند کمک میکند تا درک بهتری از عوامل مؤثر بر افزایش راندمان تولید شکر و بهبود کیفیت چغندر قند داشته باشند.
افتهای چغندر قند هنگام تحویل به کارخانه
پس از برداشت، چغندر قند به کارخانه منتقل میشود؛ اما تمام وزن تحویلی قابل استفاده نیست. بخشی از محموله شامل مواد اضافی یا چغندرهای بیکیفیت است که به عنوان «افت» شناخته میشوند. این افتها علاوه بر کاهش ارزش اقتصادی محصول، راندمان تولید شکر را نیز کاهش میدهند.
مهمترین افتهای چغندر قند عبارتاند از:
- خاک و سنگ همراه محصول
- برگ و دمبرگ باقیمانده
- چغندرهای پوسیده یا آسیبدیده
- مواد خارجی مانند کلوخ، بقایای گیاهی و ضایعات
- چغندرهایی با عیار پایین
در کارخانه، ابتدا وزن ناخالص محموله اندازهگیری شده و سپس مقدار افت از آن کسر میشود تا وزن خالص چغندر مشخص شود. این وزن خالص، مبنای پرداخت به کشاورز خواهد بود.
چرا ناخالصیها اهمیت دارند؟
یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر کیفیت چغندر قند، میزان ناخالصیهای موجود در ریشه است. منظور از ناخالصی، تمام موادی است که غیر از ساکارز در ریشه وجود دارند.
هرچه میزان این مواد بیشتر باشد، فرآیند استخراج شکر دشوارتر خواهد شد و بخشی از قند به جای تبدیل شدن به کریستال شکر، در ملاس باقی میماند.
وجود ناخالصیها باعث میشود:
- کریستالیزاسیون ساکارز کاهش پیدا کند.
- راندمان استخراج شکر پایین بیاید.
- هزینه تصفیه افزایش یابد.
- کیفیت شکر تولیدی کاهش پیدا کند.
به همین دلیل کارخانههای قند علاوه بر عیار، میزان ناخالصی محصول را نیز بررسی میکنند.
تعیین عیار چغندر در کارخانه
پس از تعیین وزن خالص، از هر محموله نمونهبرداری انجام میشود تا درصد ساکارز موجود در ریشه اندازهگیری شود. این درصد که با عنوان عیار چغندر قند شناخته میشود، یکی از مهمترین معیارهای تعیین قیمت محصول است.
در بسیاری از کارخانههای قند، مبلغ پرداختی به کشاورز بر اساس دو شاخص اصلی تعیین میشود:
- وزن خالص چغندر
- درصد عیار
بنابراین ممکن است دو کشاورز مقدار یکسانی چغندر تحویل دهند، اما به دلیل تفاوت در عیار، مبلغ دریافتی آنها متفاوت باشد.
تبدیل چغندر به خمیر برای اندازهگیری عیار
برای اندازهگیری دقیق عیار، نمونههای برداشتشده وارد دستگاه خردکن میشوند. در این مرحله، ریشه به رشتههای بسیار ریز یا خمیر تبدیل میشود تا امکان اندازهگیری دقیق درصد ساکارز فراهم شود.
هرچه دستگاه دارای تیغههای بیشتری باشد، نمونه یکنواختتر شده و نتیجه آزمایش به شرایط واقعی محصول نزدیکتر خواهد بود.
مراحل تولید چغندر قند در مزرعه
کشت موفق چغندر قند تنها به کاشت بذر محدود نمیشود، بلکه شامل سه مرحله اصلی است که هر کدام نقش مهمی در کیفیت محصول نهایی دارند.
مرحله اول؛ کاشت
در این مرحله، بذر در زمین آمادهشده کشت میشود.
مهمترین نکات این مرحله عبارتاند از:
- آمادهسازی مناسب خاک
- انتخاب بذر مرغوب
- زمان مناسب کاشت
- رعایت عمق و فاصله استاندارد
هرگونه اشتباه در این مرحله میتواند تا پایان فصل بر عملکرد مزرعه تأثیر بگذارد.
مرحله دوم؛ داشت
مرحله داشت از زمان سبز شدن گیاه آغاز شده و تا زمان برداشت ادامه پیدا میکند.
در این مرحله عملیات مختلفی انجام میشود که شامل:
- آبیاری منظم
- کوددهی اصولی
- کنترل علفهای هرز
- مبارزه با آفات و بیماریها
- تنک کردن بوتهها
مدیریت صحیح مرحله داشت، مهمترین عامل افزایش عملکرد و کیفیت چغندر قند محسوب میشود.
مرحله سوم؛ برداشت
برداشت زمانی انجام میشود که ریشه به حداکثر وزن و عیار رسیده باشد.
برداشت زودهنگام باعث کاهش عملکرد شده و برداشت دیرهنگام نیز ممکن است کیفیت ریشه را کاهش دهد. همچنین باید دقت شود که در هنگام برداشت، آسیب مکانیکی به ریشه وارد نشود؛ زیرا این آسیبها موجب افزایش فساد محصول در زمان حمل و نگهداری خواهند شد.
انواع کشت چغندر قند
چغندر قند معمولاً به دو روش کشت میشود.
کشت بهاره
در این روش، بذر در اواخر زمستان یا اوایل بهار کاشته شده و محصول در پاییز همان سال برداشت میشود.
کشت پاییزه
در مناطق دارای زمستان معتدل، چغندر در فصل پاییز کشت میشود و گیاه زمستان را در مزرعه سپری میکند. برداشت این محصول معمولاً در بهار یا اوایل تابستان سال بعد انجام میشود.
کشت پاییزه معمولاً به دلیل طولانیتر بودن دوره رشد، عملکرد و عیار بالاتری نسبت به کشت بهاره دارد.
تأثیر شرایط آبوهوایی بر کیفیت چغندر قند
شرایط اقلیمی یکی از مهمترین عوامل موفقیت در تولید چغندر قند است.
دو عامل اصلی عبارتاند از:
- دمای مناسب
- رطوبت کافی
دمای بسیار بالا یا بسیار پایین باعث کاهش رشد گیاه و افت عیار میشود. همچنین یخبندان شدید میتواند سلولهای ریشه را تخریب کرده و موجب تجزیه ساکارز شود. در نتیجه راندمان استخراج شکر در کارخانه کاهش پیدا خواهد کرد.
به همین دلیل، انتخاب زمان مناسب کاشت و برداشت اهمیت زیادی در حفظ کیفیت محصول دارد.
جمع بندی
چغندر قند به عنوان یکی از مهمترین محصولات صنعتی، تحت تأثیر عواملی مانند میزان افت، درصد ناخالصی، عیار ساکارز و شرایط کشت قرار دارد. مدیریت صحیح مراحل کاشت، داشت و برداشت میتواند باعث افزایش کیفیت ریشه و بهبود راندمان تولید شکر شود. همچنین کاهش ناخالصیها و برداشت اصولی، نقش مهمی در افزایش ارزش اقتصادی محصول برای کشاورز و کارخانه دارد. در نهایت، توجه به عوامل مؤثر بر کیفیت چغندر قند، زمینهساز تولید شکر باکیفیتتر و بهرهوری بالاتر در صنعت قند خواهد بود.
بدون دیدگاه