شکر در طب سنتی جهان؛ نگاهی به جایگاه شکر در مکاتب درمانی چین، هند و سایر تمدنها
مقدمه
تاریخ استفاده از شکر تنها به صنعت غذا محدود نمیشود. از زمانی که انسان توانست عصاره شیرین نیشکر را استخراج کند، این ماده به تدریج وارد فرهنگ، پزشکی و داروسازی تمدنهای مختلف شد. در بسیاری از مکاتب درمانی کهن، شکر علاوه بر آنکه به عنوان یک ماده غذایی شناخته میشد، در تهیه داروها، نوشیدنیهای درمانی و فرآوردههای گیاهی نیز کاربرد داشت.
البته باید توجه داشت که طب سنتی هر کشور بر پایه مبانی فلسفی و پزشکی همان تمدن شکل گرفته است. بنابراین دیدگاههای مطرحشده درباره شکر در این مکاتب، با اصول پزشکی مبتنی بر شواهد تفاوت دارند و نباید به عنوان جایگزین توصیههای پزشکی مدرن در نظر گرفته شوند.
در این مقاله، نگاهی کوتاه به جایگاه شکر در مهمترین مکاتب طب سنتی جهان خواهیم داشت و بررسی میکنیم که پزشکان سنتی چین، هند، یونان و برخی تمدنهای دیگر، چه نگاهی به این ماده شیرین داشتهاند.
شکر در طب سنتی چین (Traditional Chinese Medicine)
طب سنتی چین (TCM) یکی از قدیمیترین نظامهای درمانی جهان است و سابقه آن به بیش از دو هزار سال پیش بازمیگردد. در این مکتب، مواد غذایی تنها برای تأمین انرژی مصرف نمیشوند، بلکه هر ماده غذایی دارای ویژگیهایی مانند طبع، مزه، جهت حرکت انرژی و تأثیر بر اندامهای مختلف بدن در نظر گرفته میشود.
در طب سنتی چین، طعم شیرین یکی از پنج طعم اصلی محسوب میشود. این طعم معمولاً با تقویت بدن، ایجاد تعادل، کاهش خشکی و تأمین انرژی ارتباط دارد. به همین دلیل، مواد غذایی شیرین با منشأ طبیعی در بسیاری از رژیمهای غذایی و نسخههای سنتی مورد استفاده قرار میگیرند.
شکر استخراجشده از نیشکر نیز در منابع طب سنتی چین شناخته شده است و برای آن ویژگیهایی مانند تأمین انرژی، مرطوب کردن بدن و کاهش خشکی گلو ذکر شده است. همچنین در برخی نسخههای سنتی، مقدار کمی شکر برای بهبود طعم یا افزایش پذیرش داروهای گیاهی به کار میرفت.
با این حال، پزشکان طب سنتی چین نیز بر اعتدال در مصرف تأکید داشتهاند. در منابع این مکتب آمده است که مصرف بیش از اندازه مواد بسیار شیرین میتواند تعادل طبیعی بدن را بر هم بزند و به همین دلیل، استفاده از آن باید متناسب با شرایط هر فرد باشد.
امروزه نیز در بسیاری از مراکز طب سنتی چین، رژیم غذایی بر پایه تعادل میان گروههای مختلف مواد غذایی تنظیم میشود و مصرف بیرویه قند و شیرینیها توصیه نمیشود.
شکر در آیورودا (طب سنتی هند)
آیورودا که یکی از کهنترین نظامهای درمانی جهان به شمار میرود، ریشه در تمدن هند دارد و قدمت آن به چند هزار سال میرسد. در این مکتب نیز غذا و دارو ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند و انتخاب مواد غذایی بر اساس ویژگیهای هر فرد انجام میشود.
از آنجا که هند یکی از قدیمیترین مراکز کشت نیشکر در جهان بوده است، شکر و فرآوردههای نیشکر از گذشته جایگاه ویژهای در آیورودا داشتهاند.
در منابع آیورودا، فرآوردههای مختلف نیشکر مانند:
- آب نیشکر
- شکر خام
- شکر تصفیهشده
- و بهویژه «جَگِری» (Jaggery) یا شکر سنتی تصفیهنشده
به طور جداگانه معرفی شدهاند و برای هر یک ویژگیهای متفاوتی ذکر شده است.
حکمای آیورودا معتقد بودند که فرآوردههای نیشکر در صورت مصرف متعادل میتوانند به تأمین انرژی، کاهش احساس خستگی و حفظ تعادل برخی عملکردهای بدن کمک کنند. با این حال، همانند سایر مواد غذایی، مصرف بیش از اندازه آنها نیز توصیه نشده است.
امروزه نیز در هند، جگری همچنان یکی از فرآوردههای سنتی و پرمصرف نیشکر محسوب میشود و در کنار شکر سفید در بسیاری از غذاها و شیرینیهای سنتی استفاده میشود.
شکر در طب یونانی (Unani Medicine)
طب یونانی که ریشه آن به آموزههای پزشکان بزرگی مانند بقراط و جالینوس بازمیگردد، بعدها در سرزمینهای اسلامی توسعه یافت و تأثیر عمیقی بر پزشکی ایران، هند و بسیاری از کشورهای خاورمیانه گذاشت. بسیاری از کتابهای طب سنتی ایران نیز بر پایه همین مکتب و با تکمیل آن نوشته شدهاند.
در طب یونانی، شکر به عنوان مادهای با ارزش غذایی مناسب شناخته میشد و در تهیه بسیاری از داروهای خوراکی، شربتها و فرآوردههای گیاهی کاربرد داشت. از آنجا که بسیاری از گیاهان دارویی طعم تلخ یا تند داشتند، شکر علاوه بر ایجاد طعم مطلوب، به افزایش پذیرش دارو توسط بیمار نیز کمک میکرد.
پزشکان این مکتب نیز مانند سایر حکمای قدیم، بر مصرف متعادل شکر تأکید داشتند و اعتقاد داشتند که مقدار مصرف باید با شرایط جسمانی، سن و وضعیت بیمار هماهنگ باشد.
شکر در طب سنتی کشورهای عربی
با گسترش کشت نیشکر در سرزمینهای اسلامی، شکر به یکی از مهمترین مواد اولیه داروسازی سنتی تبدیل شد. پزشکان و داروسازان شهرهایی مانند بغداد، دمشق، قاهره و اندلس از شکر برای تهیه انواع شربتهای دارویی، مرباهای درمانی و معجونها استفاده میکردند.
در بسیاری از دارونامههای قرون میانه، شکر علاوه بر نقش شیرینکننده، به عنوان مادهای برای افزایش ماندگاری برخی فرآوردههای دارویی نیز به کار رفته است. همین کاربردها باعث شد که صنعت تولید شربتهای دارویی در دنیای اسلام پیشرفت چشمگیری داشته باشد و بعدها بر داروسازی اروپا نیز تأثیر بگذارد.
وجه مشترک همه مکاتب طب سنتی
با وجود تفاوتهای فراوان میان طب سنتی چین، آیورودا، طب یونانی و طب سنتی ایران، یک نکته مشترک در همه آنها دیده میشود؛ هیچیک مصرف بیرویه شکر را توصیه نکردهاند.
تقریباً همه این مکاتب بر چند اصل مشترک تأکید داشتهاند:
- رعایت اعتدال در مصرف مواد غذایی
- توجه به شرایط جسمانی هر فرد
- استفاده از شکر در کنار سایر مواد غذایی و دارویی
- پرهیز از افراط در مصرف خوراکیهای بسیار شیرین
این موضوع نشان میدهد که اصل «اعتدال در تغذیه» از گذشته تاکنون یکی از پایههای مشترک بسیاری از نظامهای درمانی جهان بوده است.
نتیجهگیری
شکر در بسیاری از تمدنهای جهان تنها یک ماده غذایی نبوده، بلکه در پزشکی و داروسازی سنتی نیز جایگاه ویژهای داشته است. در طب سنتی چین، آیورودا، طب یونانی و دیگر مکاتب کهن، شکر در تهیه شربتها، معجونها و برخی فرآوردههای گیاهی به کار میرفت و برای آن ویژگیهای گوناگونی بیان شده است.
اگرچه این دیدگاهها بر پایه اصول طب سنتی شکل گرفتهاند و با پزشکی مبتنی بر شواهد تفاوت دارند، اما مطالعه آنها نشان میدهد که شکر از دیرباز در فرهنگهای مختلف جهان نقشی فراتر از یک شیرینکننده ساده داشته است. نکته جالب آن است که تقریباً همه این مکاتب، با وجود تفاوتهای فراوان، بر مصرف متعادل شکر و پرهیز از زیادهروی تأکید کردهاند؛ اصلی که امروزه نیز در توصیههای علوم تغذیه و پزشکی مدرن دیده میشود.
بدون دیدگاه