کاربرد شکر در داروسازی و پزشکی؛ از شکر دارویی تا سرمهای قندی
مقدمه
بسیاری از افراد تصور میکنند کاربرد شکر تنها به صنایع غذایی محدود میشود؛ اما واقعیت این است که صنعت داروسازی یکی از مهمترین مصرفکنندگان شکر با درجه خلوص بالا در جهان است. هر ساله هزاران تن شکر دارویی و مشتقات آن در تولید انواع داروها، فرآوردههای تزریقی و مواد اولیه داروسازی مورد استفاده قرار میگیرد.
در این میان، باید میان شکر خوراکی، شکر دارویی و دکستروز دارویی تفاوت قائل شد. شکر دارویی که با استانداردهای بسیار سختگیرانه تولید میشود، علاوه بر استفاده مستقیم در شربتهای دارویی و روکش قرصها، ماده اولیه تولید دکستروز نیز به شمار میرود. دکستروز خالص نیز در ساخت سرمهای قندی، محلولهای تزریقی و بسیاری از فرآوردههای پزشکی کاربرد دارد.
به همین دلیل، صنعت قند تنها تأمینکننده بازار مصرف خانوار نیست؛ بلکه یکی از حلقههای مهم زنجیره تأمین صنایع داروسازی نیز محسوب میشود. در این مقاله، مسیر تبدیل شکر به مواد اولیه دارویی، تفاوت شکر دارویی و دکستروز و مهمترین کاربردهای آنها در پزشکی و داروسازی را بررسی خواهیم کرد.
شکر دارویی چیست؟
شکر دارویی (Pharmaceutical Grade Sucrose) نوعی شکر با درجه خلوص بسیار بالا است که مطابق استانداردهای صنعت داروسازی تولید و کنترل کیفیت میشود. اگرچه ماده اصلی تشکیلدهنده آن همان ساکارز (Sucrose) است، اما فرآیند تولید، تصفیه، بستهبندی و آزمونهای کنترل کیفیت آن با شکر معمولی تفاوتهای قابل توجهی دارد.
در صنعت داروسازی، کوچکترین ناخالصی میتواند بر کیفیت، پایداری یا ایمنی یک فرآورده دارویی تأثیر بگذارد. به همین دلیل، شکر دارویی باید از نظر ویژگیهایی مانند خلوص شیمیایی، رطوبت، رنگ، خاکستر، فلزات سنگین، بار میکروبی و سایر شاخصهای کیفی، استانداردهای سختگیرانهای را رعایت کند.
در بسیاری از کشورها، تولید شکر دارویی بر اساس استانداردهای دارونامههای معتبر جهان مانند:
- دارونامه ایالات متحده (USP)
- دارونامه اروپا (Ph. Eur.)
- دارونامه بریتانیا (BP)
انجام میشود تا اطمینان حاصل شود این محصول برای مصرف در صنایع داروسازی مناسب است.
تفاوت شکر خوراکی و شکر دارویی
از نظر ساختار شیمیایی، شکر خوراکی و شکر دارویی هر دو از ساکارز تشکیل شدهاند؛ اما تفاوت اصلی آنها در درجه خلوص و الزامات تولید است.
شکر خوراکی برای مصرف روزانه خانوار و صنایع غذایی تولید میشود و استانداردهای صنایع غذایی را رعایت میکند. در مقابل، شکر دارویی علاوه بر رعایت این استانداردها، باید الزامات بسیار دقیقتری را نیز پشت سر بگذارد تا بتوان از آن در تولید دارو استفاده کرد.
به همین دلیل، تمامی مراحل تولید شکر دارویی، از انتخاب مواد اولیه گرفته تا بستهبندی نهایی، تحت کنترل دقیق قرار دارد و هر بچ تولیدی پیش از ورود به کارخانههای داروسازی مورد آزمایش قرار میگیرد.
مهمترین کاربردهای شکر دارویی
شکر دارویی ماده اولیه بسیاری از محصولات دارویی است و کاربرد آن تنها به یک محصول خاص محدود نمیشود. مهمترین موارد استفاده آن عبارتاند از:
- تولید شربتهای دارویی
- تهیه روکش برخی قرصها
- تولید قرصهای مکیدنی
- ساخت فرآوردههای خوراکی دارویی
- تولید برخی محلولهای دارویی
- تولید دکستروز دارویی که ماده اولیه سرمهای قندی محسوب میشود.
در واقع، بخشی از شکر دارویی پس از انجام فرآیندهای شیمیایی و خالصسازی، به گلوکز دارویی یا همان دکستروز تبدیل میشود و وارد یکی از مهمترین بخشهای صنعت پزشکی، یعنی تولید محلولهای تزریقی، خواهد شد.
از شکر تا دکستروز؛ آغاز مسیر تولید سرمهای قندی
یکی از جالبترین کاربردهای شکر دارویی، تبدیل آن به دکستروز دارویی (Pharmaceutical Grade Dextrose) است.
در این فرآیند، ساکارز موجود در شکر طی واکنش هیدرولیز به دو قند ساده، یعنی گلوکز و فروکتوز، تجزیه میشود. سپس گلوکز حاصل، طی مراحل مختلف خالصسازی، تبلور و کنترل کیفیت، به دکستروز دارویی تبدیل میشود.
همین دکستروز، ماده اولیه تولید بسیاری از فرآوردههای پزشکی از جمله:
- سرمهای دکستروز
- محلولهای تزریقی تغذیهای
- برخی فرآوردههای تزریقی بیمارستانی
است.
به همین دلیل، صنعت قند تنها تولیدکننده شکر خوراکی نیست، بلکه یکی از تأمینکنندگان مواد اولیه زنجیره صنعت داروسازی نیز به شمار میرود. این ارتباط نزدیک میان کارخانههای قند، تولیدکنندگان مواد اولیه دارویی و صنایع داروسازی، نقش مهمی در تأمین نیاز مراکز درمانی و بیمارستانها در سراسر جهان ایفا میکند.
دکستروز چگونه به سرم قندی تبدیل میشود؟
پس از تولید دکستروز دارویی، این ماده به کارخانههای تولید محلولهای تزریقی منتقل میشود. در این کارخانهها، دکستروز با آب مخصوص تزریقی (Water for Injection – WFI) که از بالاترین استانداردهای خلوص برخوردار است، مخلوط میشود.
سپس محلول حاصل تحت شرایط کاملاً استریل تهیه شده و پس از تنظیم غلظت، pH و انجام آزمونهای کنترل کیفیت، در ظروف مخصوص بستهبندی میشود. در نهایت نیز فرآورده نهایی طی فرآیند استریلسازی نهایی آماده عرضه به بیمارستانها و مراکز درمانی میشود.
به همین دلیل، سرم قندی تنها یک محلول آب و قند نیست؛ بلکه محصولی دارویی است که مطابق استانداردهای بسیار سختگیرانه صنعت داروسازی تولید میشود.
انواع سرمهای دکستروز
محلولهای دکستروز با غلظتهای مختلف تولید میشوند و هر کدام کاربرد درمانی ویژهای دارند. رایجترین انواع آن عبارتاند از:
- دکستروز ۵ درصد (D5W)؛ پرمصرفترین محلول برای تأمین بخشی از انرژی و مایعات بدن.
- دکستروز ۱۰ درصد (D10W)؛ در برخی شرایط درمانی و تغذیهای.
- دکستروز ۲۰ درصد (D20W)؛ برای موارد خاص و تحت نظر پزشک.
- دکستروز ۵۰ درصد (D50W)؛ عمدتاً برای درمان سریع افت شدید قند خون و تنها در شرایط بیمارستانی.
انتخاب نوع محلول، غلظت و مقدار مصرف کاملاً به وضعیت بیمار بستگی دارد و تنها توسط پزشک یا کادر درمان تعیین میشود.
کاربردهای سرمهای قندی در پزشکی
سرمهای دکستروز یکی از پرکاربردترین محلولهای تزریقی در جهان هستند و در شرایط مختلف پزشکی مورد استفاده قرار میگیرند. از مهمترین کاربردهای آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تأمین بخشی از انرژی مورد نیاز بیماران بستری
- درمان افت شدید قند خون (هیپوگلیسمی)
- کمک به بیمارانی که به طور موقت قادر به تغذیه خوراکی نیستند.
- استفاده در برخی بیماران پس از جراحی
- رقیقسازی و انتقال بعضی داروهای تزریقی
- استفاده در برخی رژیمهای تغذیه وریدی بر اساس نظر پزشک
البته سرم قندی یک فرآورده دارویی تخصصی است و استفاده از آن باید تنها با تجویز پزشک و تحت نظارت کادر درمان انجام شود.
شکر در شربتهای دارویی
یکی دیگر از مهمترین کاربردهای شکر دارویی، تولید شربتهای خوراکی است.
در این فرآوردهها، شکر تنها برای ایجاد طعم شیرین استفاده نمیشود، بلکه نقشهای مهم دیگری نیز بر عهده دارد، از جمله:
- بهبود طعم دارو و افزایش پذیرش آن، بهویژه در کودکان
- ایجاد قوام مناسب برای شربت
- کمک به یکنواختی فرمولاسیون
- افزایش پایداری برخی فرآوردههای دارویی
- کاهش احتمال رشد بعضی میکروارگانیسمها در شربتهای با غلظت بالای شکر
به همین دلیل، شکر دارویی یکی از مواد اولیه اصلی بسیاری از شربتهای دارویی کلاسیک محسوب میشود؛ هرچند امروزه برای بیماران مبتلا به دیابت یا افرادی که باید مصرف قند را محدود کنند، انواع شربتهای بدون شکر (Sugar Free) نیز تولید میشود.
کاربرد شکر در روکش قرصها
اگر تاکنون قرصهای براق و صیقلی را دیده باشید، احتمال زیادی وجود دارد که بخشی از ظاهر آنها به دلیل استفاده از روکش قندی (Sugar Coating) باشد. این روش سالها یکی از رایجترین فناوریهای صنعت داروسازی بود و هنوز هم در تولید برخی داروها مورد استفاده قرار میگیرد.
در فرآیند روکشدهی، لایههای بسیار نازکی از شکر دارویی و سایر مواد مجاز به تدریج روی هسته قرص قرار میگیرند تا سطحی صاف، مقاوم و یکنواخت ایجاد شود.
روکش قندی چندین مزیت مهم دارد:
- پوشاندن طعم تلخ یا نامطبوع دارو
- آسانتر شدن بلع قرص
- محافظت نسبی از ماده مؤثره در برابر رطوبت و هوا
- افزایش استحکام مکانیکی قرص
- بهبود ظاهر و پذیرش دارو توسط بیمار
امروزه در بسیاری از داروها، روکشهای پلیمری جایگزین روکش قندی شدهاند، اما فناوری روکش قندی همچنان در برخی فرآوردههای دارویی کاربرد دارد.
شکر در قرصهای مکیدنی
قرصهای مکیدنی یکی دیگر از فرآوردههایی هستند که در آنها از شکر یا مشتقات آن استفاده میشود.
این محصولات معمولاً برای کاهش گلودرد، رفع خشکی دهان، کاهش سرفه یا انتقال تدریجی برخی مواد مؤثره طراحی میشوند. وجود شکر باعث میشود قرص بهآرامی در دهان حل شود و بیمار مدت بیشتری بتواند از آن استفاده کند.
علاوه بر این، طعم شیرین موجب افزایش پذیرش دارو، بهویژه در کودکان و سالمندان، میشود.
البته امروزه بسیاری از قرصهای مکیدنی مخصوص بیماران دیابتی با استفاده از شیرینکنندههای جایگزین مانند سوربیتول، مانیتول یا زایلیتول تولید میشوند.
داروهای بدون شکر (Sugar Free)
با افزایش شیوع دیابت و همچنین توجه بیشتر به سلامت عمومی، صنعت داروسازی در سالهای اخیر توسعه گستردهای در تولید فرآوردههای بدون شکر داشته است.
در این محصولات، به جای ساکارز از شیرینکنندههایی استفاده میشود که کالری کمتری دارند یا تأثیر محدودتری بر قند خون میگذارند.
از مهمترین شیرینکنندههای مورد استفاده در داروسازی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سوربیتول (Sorbitol)
- مانیتول (Mannitol)
- زایلیتول (Xylitol)
- سوکرالوز (Sucralose)
- آسپارتام (Aspartame)
- استویا (Stevia) در برخی فرآوردهها
این ترکیبات به تولیدکنندگان اجازه میدهند شربتها، قرصهای جویدنی و قرصهای مکیدنی را بدون استفاده از شکر معمولی تولید کنند.
آینده استفاده از شکر در صنعت داروسازی
با وجود توسعه شیرینکنندههای جدید، شکر دارویی همچنان یکی از مهمترین مواد اولیه صنعت داروسازی جهان محسوب میشود. دلیل این موضوع، ویژگیهایی مانند خلوص بالا، ایمنی، پایداری، قیمت مناسب و سابقه طولانی استفاده از آن در تولید دارو است.
در مقابل، روند تولید فرآوردههای بدون شکر نیز با سرعت در حال رشد است تا نیاز بیماران مبتلا به دیابت و افرادی که باید مصرف قند را محدود کنند، بهتر تأمین شود.
به همین دلیل، آینده صنعت داروسازی را نمیتوان وابسته به حذف شکر دانست؛ بلکه احتمالاً استفاده از شکر دارویی و شیرینکنندههای جایگزین در کنار یکدیگر ادامه خواهد یافت و هر یک متناسب با نوع دارو و نیاز بیمار به کار خواهند رفت.
نتیجهگیری
شکر تنها یک ماده غذایی نیست، بلکه یکی از مهمترین مواد اولیه صنایع داروسازی نیز به شمار میرود. از تولید شربتهای دارویی و روکش قرصها گرفته تا ساخت دکستروز دارویی و سرمهای قندی، این ماده نقش مهمی در زنجیره تولید بسیاری از فرآوردههای پزشکی ایفا میکند.
در این میان، باید میان شکر خوراکی، شکر دارویی و دکستروز تفاوت قائل شد. شکر دارویی با رعایت استانداردهای بسیار دقیق تولید میشود و علاوه بر مصرف مستقیم در داروها، ماده اولیه تولید دکستروز نیز هست. دکستروز نیز پس از فرآوری، به یکی از مهمترین محلولهای تزریقی بیمارستانها یعنی سرمهای قندی تبدیل میشود.
شناخت این کاربردها نشان میدهد که صنعت قند تنها تأمینکننده بازار مواد غذایی نیست، بلکه یکی از ارکان مهم زنجیره تأمین صنایع دارویی و پزشکی جهان نیز محسوب میشود؛ نقشی که اهمیت آن هر روز بیش از گذشته آشکار میشود.
شرکت تولیدی و صنعتی ایلیا گستر رهام، تامین کننده شکر دارویی نیز می باشد و آمادگی دارد شکر با گرید دارویی را در اختیار مصرف کنندگان قرار دهد. تماس با ما
بدون دیدگاه