نخستین کارخانه قند ایران؛ تاریخچه کارخانه قند کهریزک، آغاز صنعت قندسازی کشور

مقدمه

امروزه صنعت قند و شکر یکی از مهم‌ترین صنایع غذایی ایران به شمار می‌رود و ده‌ها کارخانه قند در نقاط مختلف کشور سالانه میلیون‌ها تن چغندرقند و نیشکر را فرآوری می‌کنند. اما کمتر کسی می‌داند که آغاز این صنعت به بیش از یکصد و سی سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که نخستین کارخانه قند ایران در منطقه کهریزک شهر ری احداث شد. این کارخانه نه‌تنها اولین واحد صنعتی تولید قند از چغندرقند در ایران بود، بلکه از آن به‌عنوان نخستین کارخانه قند خاورمیانه نیز یاد می‌شود.

کارخانه قند کهریزک نقطه آغاز صنعتی بود که بعدها به یکی از ارکان امنیت غذایی کشور تبدیل شد. اگرچه عمر نخستین دوره فعالیت این کارخانه چندان طولانی نبود، اما تجربه حاصل از احداث آن زمینه توسعه کارخانه‌های قند در دهه‌های بعد را فراهم کرد و نقش مهمی در شکل‌گیری صنعت قندسازی ایران داشت.

در این مقاله، تاریخچه نخستین کارخانه قند ایران را از زمان شکل‌گیری ایده احداث آن در دوران قاجار تا بهره‌برداری، دلایل تعطیلی، بازسازی، ثبت در فهرست آثار ملی و وضعیت کنونی آن بررسی خواهیم کرد.

ایران پیش از احداث نخستین کارخانه قند

تأسیس نخستین کارخانه قند ایران در کهریزک

در اواخر دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار، هم‌زمان با گسترش صنایع نوین در اروپا، اندیشه ایجاد صنایع مدرن در ایران نیز به‌تدریج شکل گرفت. یکی از مهم‌ترین این طرح‌ها، احداث کارخانه‌ای برای تولید قند از چغندرقند بود؛ محصولی که در آن زمان در بسیاری از کشورهای اروپایی جایگزین شکر نیشکر شده بود و سودآوری قابل‌توجهی داشت.

در همین راستا، میرزا علی‌خان امین‌الدوله، از رجال اصلاح‌طلب و صدراعظم وقت، با هدف کاهش وابستگی ایران به واردات قند، زمینه احداث نخستین کارخانه قند کشور را فراهم کرد. امین‌الدوله اعتقاد داشت که ایران باید به سمت تولید داخلی کالاهای اساسی حرکت کند و صنایع نوین را توسعه دهد. به همین دلیل، علاوه بر کارخانه قند، از ایجاد کارخانه‌های دیگری مانند کارخانه کبریت‌سازی نیز حمایت کرد.

چرا کهریزک انتخاب شد؟

پس از بررسی چندین منطقه، کهریزک در جنوب تهران به‌عنوان محل احداث کارخانه انتخاب شد. انتخاب این منطقه اتفاقی نبود و چند دلیل مهم داشت:

• وجود زمین‌های مناسب برای کشت چغندرقند
• دسترسی به منابع آب
• نزدیکی به تهران به‌عنوان بزرگ‌ترین بازار مصرف کشور
• امکان حمل‌ونقل آسان‌تر محصولات کشاورزی به کارخانه

همچنین زمین‌های اطراف کهریزک از گذشته یکی از مناطق کشاورزی مهم اطراف تهران محسوب می‌شدند و شرایط مناسبی برای توسعه کشت چغندرقند داشتند.

همکاری با مهندسان بلژیکی

برای اجرای این پروژه، دولت قاجار از دانش و فناوری اروپایی استفاده کرد. طراحی و راه‌اندازی کارخانه با همکاری شرکت‌ها و مهندسان بلژیکی انجام شد؛ زیرا در آن زمان بلژیک یکی از کشورهای پیشرو در صنعت قندسازی اروپا به شمار می‌رفت.

پیش از سرمایه‌گذاری، کارشناسان بلژیکی مطالعات اقتصادی دقیقی انجام دادند و به این نتیجه رسیدند که احداث کارخانه تولید قند در ایران، با توجه به بازار مصرف بزرگ و واردات بالای قند، می‌تواند سودآور باشد. همین ارزیابی مثبت باعث شد سرمایه‌گذاری برای ساخت کارخانه آغاز شود.

آغاز بهره‌برداری

بر اساس معتبرترین منابع تاریخی، کارخانه قند کهریزک در سال‌های ۱۸۹۵ تا ۱۸۹۶ میلادی (حدود ۱۲۷۴ خورشیدی) فعالیت خود را آغاز کرد. این کارخانه نخستین واحد صنعتی ایران بود که به‌صورت مدرن قند را از چغندرقند تولید می‌کرد و از این نظر نقطه عطفی در تاریخ صنعت کشور محسوب می‌شود.

البته برخی منابع سال ۱۲۷۳ خورشیدی را نیز به‌عنوان زمان احداث ذکر کرده‌اند. این اختلاف به تفاوت میان سال آغاز ساخت و سال بهره‌برداری رسمی بازمی‌گردد؛ اما اغلب پژوهش‌های تاریخی، آغاز فعالیت کارخانه را در فاصله ۱۸۹۵ تا ۱۸۹۶ میلادی می‌دانند.

جدول مشخصات اولیه کارخانه قند کهریزک

مشخصات	اطلاعات
نام کارخانه	کارخانه قند کهریزک
محل احداث	کهریزک، شهر ری، استان تهران
دوره احداث	اواخر دوره ناصرالدین‌شاه قاجار
سال آغاز بهره‌برداری	حدود ۱۸۹۵–۱۸۹۶ میلادی (۱۲۷۴ خورشیدی)
بنیان‌گذار	میرزا علی‌خان امین‌الدوله
مجریان فنی	مهندسان و سرمایه‌گذاران بلژیکی
نوع محصول	قند و شکر تولیدشده از چغندرقند
اهمیت تاریخی	نخستین کارخانه مدرن قند ایران و از نخستین کارخانه‌های قند خاورمیانه

ماشین‌آلات و فناوری نخستین کارخانه قند ایران

در اواخر قرن نوزدهم میلادی، احداث یک کارخانه قند مدرن در ایران پروژه‌ای بسیار بزرگ و کم‌سابقه محسوب می‌شد. به همین دلیل، سرمایه‌گذاران و مهندسان پروژه تصمیم گرفتند از پیشرفته‌ترین فناوری‌های موجود اروپا استفاده کنند. ماشین‌آلات کارخانه از کشورهای مختلف اروپایی تهیه شد و هر بخش از خط تولید توسط شرکت‌های متخصص همان حوزه طراحی و ساخته شد.

در آن زمان، صنعت قندسازی اروپا به سرعت در حال توسعه بود و کشورهایی مانند بلژیک، آلمان، فرانسه و انگلستان از پیشگامان تولید تجهیزات کارخانه‌های قند به شمار می‌رفتند. به همین دلیل، تقریباً تمام تجهیزات کارخانه کهریزک از اروپا وارد ایران شد.

ماشین‌آلات کارخانه از کدام کشورها وارد شد؟

بر اساس اسناد تاریخی، تجهیزات کارخانه ترکیبی از فناوری چند کشور اروپایی بود.

بخش	کشور سازنده
طراحی و راه‌اندازی کارخانه	بلژیک
ماشین‌آلات اصلی تولید قند	آلمان
دیگ‌های بخار	انگلستان
برخی تجهیزات جانبی	بلژیک

این تنوع نشان می‌دهد که هدف سازندگان، استفاده از بهترین فناوری موجود در اروپا بوده است؛ موضوعی که برای صنعت ایران در آن دوره اتفاقی کم‌نظیر به شمار می‌رفت.

فرایند تولید قند در کارخانه

کارخانه کهریزک از فناوری تولید قند از چغندرقند استفاده می‌کرد؛ روشی که در آن زمان جدیدترین فناوری صنعت قند اروپا محسوب می‌شد.

فرایند تولید به طور خلاصه شامل مراحل زیر بود:

1. دریافت چغندرقند از کشاورزان
2. شست‌وشوی چغندرها
3. برش چغندر به قطعات نازک
4. استخراج شربت قندی
5. تصفیه شربت
6. تغلیظ شربت
7. تبلور شکر
8. جداسازی بلورها
9. خشک کردن و تولید قند و شکر

امروزه نیز اصول کلی تولید شکر چغندری در کارخانه‌های مدرن ایران بر همین پایه استوار است، هرچند تجهیزات و سیستم‌های کنترل فرآیند کاملاً پیشرفته‌تر شده‌اند.

ظرفیت تولید کارخانه

در زمان بهره‌برداری، کارخانه قند کهریزک یکی از بزرگ‌ترین واحدهای صنعتی کشور محسوب می‌شد.

بر اساس منابع تاریخی، ظرفیت اسمی کارخانه حدود موارد زیر بود:

مشخصات	مقدار تقریبی
مصرف روزانه چغندرقند	حدود ۱۵۰ تن
تولید روزانه قند	حدود ۱۵ تا ۱۶ تن
نوع محصول	قند کله، شکر بلوری و نبات

این ظرفیت در پایان قرن نوزدهم برای کشوری که تاکنون هیچ کارخانه قند صنعتی نداشت، بسیار قابل توجه بود و نشان می‌داد که طراحان پروژه دیدگاهی بلندمدت برای توسعه صنعت قند ایران داشته‌اند.

استفاده از نیروی متخصص خارجی

از آنجا که در ایران تجربه‌ای در زمینه راه‌اندازی کارخانه‌های قندسازی وجود نداشت، بخش قابل توجهی از مدیریت فنی و آموزش کارکنان بر عهده مهندسان اروپایی بود.

وظایف این گروه عبارت بود از:

• نصب تجهیزات
• راه‌اندازی خطوط تولید
• آموزش اپراتورهای ایرانی
• کنترل کیفیت محصول
• رفع ایرادهای فنی کارخانه

در واقع، نخستین گروه متخصصان صنعت قند ایران، آموزش خود را در همین کارخانه و زیر نظر مهندسان بلژیکی و اروپایی فرا گرفتند.

فناوری پیشرفته، اما مشکلات فراوان

با وجود استفاده از ماشین‌آلات مدرن، کارخانه از همان سال‌های نخست با مشکلات متعددی روبه‌رو شد. مهم‌ترین آن‌ها عبارت بودند از:

• کمبود چغندرقند با کیفیت مناسب
• قیمت بالای زغال‌سنگ برای تأمین انرژی دیگ‌های بخار
• دشواری تأمین آهک مرغوب موردنیاز برای تصفیه شربت
• هزینه‌های بالای حمل‌ونقل و نگهداری تجهیزات

این مشکلات باعث شد هزینه تولید قند داخلی بسیار بیشتر از برآوردهای اولیه باشد و کارخانه نتواند از نظر اقتصادی با قند وارداتی رقابت کند.

با وجود آنکه کارخانه قند کهریزک با پیشرفته‌ترین تجهیزات زمان خود ساخته شده بود و امیدهای زیادی برای کاهش وابستگی ایران به واردات قند ایجاد کرده بود، عمر نخستین دوره فعالیت آن تنها حدود چهار تا پنج سال بود. کارخانه که در سال ۱۸۹۵ یا ۱۸۹۶ میلادی فعالیت خود را آغاز کرده بود، در حدود ۱۸۹۹ تا ۱۹۰۰ میلادی تعطیل شد.

برخلاف برخی روایت‌های عامیانه، بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد که تعطیلی کارخانه بیش از هر چیز دلایل اقتصادی و فنی داشت.

۱. هزینه بالای مواد اولیه

یکی از مهم‌ترین مشکلات کارخانه، هزینه تولید بسیار بالاتر از برآوردهای اولیه بود.

سرمایه‌گذاران بلژیکی تصور می‌کردند که مواد اولیه با قیمت مناسبی در ایران قابل تأمین خواهد بود، اما در عمل با مشکلات متعددی روبه‌رو شدند:

• قیمت زغال‌سنگ بسیار بیشتر از پیش‌بینی‌ها بود.
• تأمین زغال‌سنگ نیز با دشواری انجام می‌شد.
• کیفیت زغال موجود نیز برای کار با دیگ‌های بخار کارخانه همیشه مناسب نبود.

از سوی دیگر، کارخانه برای تصفیه شربت قند به آهک با کیفیت نیاز داشت، اما تهیه مواد اولیه مناسب برای تولید آهک نیز در آن زمان آسان نبود و هزینه‌های تولید را افزایش می‌داد.

۲. کمبود چغندرقند

دومین مشکل بزرگ، تأمین چغندرقند بود.

در آن زمان کشاورزان منطقه تجربه چندانی در کشت چغندرقند نداشتند و بیشتر به کشت محصولات سنتی مانند گندم، جو و صیفی‌جات مشغول بودند.

از سوی دیگر، قیمت پیشنهادی کارخانه برای خرید چغندرقند از نظر بسیاری از مالکان زمین جذاب نبود و آنان تمایل نداشتند زمین‌های خود را به کشت این محصول اختصاص دهند.

در نتیجه کارخانه هیچ‌گاه نتوانست مواد اولیه کافی برای استفاده کامل از ظرفیت خود تأمین کند.

۳. رقابت شدید قند وارداتی

یکی از مهم‌ترین دلایل شکست اقتصادی کارخانه، رقابت با قند وارداتی بود.

در آن زمان، بخش بزرگی از بازار ایران در اختیار قند روسیه قرار داشت. با آغاز فعالیت کارخانه کهریزک، صادرکنندگان روسی برای حفظ بازار خود، قیمت صادرات شکر به ایران را به‌شدت کاهش دادند.

این کاهش قیمت باعث شد قند وارداتی ارزان‌تر از محصول تولید داخل باشد و کارخانه کهریزک عملاً توان رقابت اقتصادی را از دست بدهد. برخی پژوهشگران این اقدام را نمونه‌ای از رقابت اقتصادی قدرت‌های خارجی در بازار ایران می‌دانند.

در آن زمان تخمینی از شرکت زیگلر و شرکا (واردکننده روسی اجناس به ایران) زده شده است که در آن مقطع مصرف قند در تهران را سالانه ۴۸۵ هزار و ۵۰۰کیلوگرم تخمین زده است و مسیو پلت که ساکنان تهران را در آن مقطع ۱۸۰ هزار نفر تخمین زده است، مصرف سالانه قند تهرانی‌ها را در آن موقع ۴۰۰ هزار کیلوگرم ذکر می‌کند.

۴. مشکلات حمل‌ونقل و زیرساخت

ایران در پایان قرن نوزدهم هنوز زیرساخت صنعتی و حمل‌ونقل گسترده‌ای نداشت.

نبود راه‌آهن، جاده‌های مناسب و شبکه حمل‌ونقل منظم، انتقال تجهیزات، سوخت و حتی چغندرقند را با هزینه و زمان زیادی همراه می‌کرد. این موضوع نیز هزینه تمام‌شده تولید را افزایش می‌داد و سودآوری کارخانه را کاهش می‌داد.

آیا شایعات مذهبی باعث تعطیلی کارخانه شدند؟

در سال‌های اخیر روایت‌هایی در فضای مجازی و برخی کتاب‌ها مطرح شده است که ادعا می‌کنند مخالفان کارخانه شایعه کرده بودند در فرایند تولید قند از «استخوان یا بقایای انسان» استفاده می‌شود و همین موضوع موجب صدور فتوا و کاهش استقبال مردم از قند تولید داخل شد.

این روایت در برخی منابع تاریخی به‌عنوان یکی از عوامل اجتماعی مؤثر بر کاهش اعتماد عمومی نقل شده است، اما پژوهش‌های معتبر تاریخ صنعت قند ایران تعطیلی کارخانه را عمدتاً ناشی از مشکلات اقتصادی، هزینه بالای تولید، کمبود مواد اولیه و رقابت شدید قند وارداتی می‌دانند. بنابراین نمی‌توان این شایعات را علت اصلی تعطیلی کارخانه دانست.

پایان نخستین تجربه صنعتی قندسازی ایران

تعطیلی کارخانه کهریزک به معنای پایان رؤیای تولید قند در ایران نبود.

اگرچه نخستین تجربه با شکست روبه‌رو شد، اما تجربه‌های فنی، مدیریتی و اقتصادی به‌دست‌آمده از این پروژه، بعدها در دوران پهلوی مورد استفاده قرار گرفت. در سال ۱۳۱۱ خورشیدی فعالیت کارخانه کهریزک از سر گرفته شد و پس از آن نیز کارخانه‌های قند متعددی در نقاط مختلف کشور احداث شدند؛ روندی که سرآغاز توسعه صنعت قند مدرن ایران بود.

بازسازی کارخانه قند کهریزک و آغاز دوباره فعالیت

تعطیلی نخستین کارخانه قند ایران در پایان قرن نوزدهم میلادی به معنای پایان صنعت قندسازی کشور نبود. هرچند این تجربه نخست به دلیل مشکلات اقتصادی، کمبود مواد اولیه و رقابت شدید قند وارداتی با شکست مواجه شد، اما اهمیت تولید داخلی قند برای دولت ایران همچنان پابرجا ماند.

با روی کار آمدن رضاشاه پهلوی و آغاز برنامه‌های نوسازی کشور، توسعه صنایع داخلی به یکی از اولویت‌های دولت تبدیل شد. در همین راستا، دولت تصمیم گرفت کارخانه متروکه کهریزک را دوباره احیا کند و آن را به چرخه تولید بازگرداند.

بازسازی پس از بیش از سه دهه تعطیلی

کارخانه قند کهریزک پس از حدود ۳۲ سال تعطیلی، در سال ۱۳۱۰ خورشیدی مورد بازسازی اساسی قرار گرفت و در سال ۱۳۱۱ خورشیدی (۱۹۳۲ میلادی) بار دیگر فعالیت خود را آغاز کرد. این بار برخلاف دوره نخست، پروژه با حمایت مستقیم دولت اجرا شد و بخش عمده هزینه‌های بازسازی از محل منابع دولتی تأمین گردید. دولت حدود ۶۰ درصد سرمایه موردنیاز برای بازسازی کارخانه را پرداخت کرد.

نوسازی تجهیزات

در جریان بازسازی، علاوه بر تعمیر ساختمان‌های موجود، ماشین‌آلات جدید نیز برای کارخانه خریداری شد. بخشی از تجهیزات از شرکت‌های آلمانی تأمین شد و خطوط تولید به‌روزرسانی شدند تا کارخانه بتواند با فناوری جدیدتر به تولید ادامه دهد. در این دوره، دولت تلاش کرد از تجربه شکست نخست استفاده کند و زیرساخت‌های لازم برای تأمین مواد اولیه و مدیریت کارخانه را نیز بهبود بخشد.

نقطه آغاز توسعه صنعت قند ایران

راه‌اندازی دوباره کارخانه کهریزک تنها احیای یک کارخانه قدیمی نبود؛ بلکه آغاز مرحله‌ای تازه در صنعت قند ایران محسوب می‌شد.

پس از موفقیت نسبی این کارخانه، دولت برنامه گسترده‌ای برای توسعه کارخانه‌های قند در کشور آغاز کرد و در فاصله سال‌های ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۵ خورشیدی کارخانه‌های متعددی در شهرهایی مانند:

• کرج
• ورامین
• شاهی (قائم‌شهر)
• مرودشت
• اسلام‌آباد غرب
• آبکوه مشهد
• میاندوآب

به بهره‌برداری رسیدند. این روند، پایه‌های صنعت مدرن قند ایران را شکل داد و وابستگی کشور به واردات قند را به‌تدریج کاهش داد.

جدول بازسازی کارخانه

عنوان	اطلاعات
سال آغاز بازسازی	۱۳۱۰ خورشیدی
سال بهره‌برداری مجدد	۱۳۱۱ خورشیدی (۱۹۳۲ میلادی)
مدت تعطیلی	حدود ۳۲ سال
تأمین مالی	عمدتاً توسط دولت ایران
ماشین‌آلات جدید	بخشی از تجهیزات ساخت آلمان
اهمیت تاریخی	آغاز موج دوم توسعه صنعت قند ایران

میراثی که باقی ماند

اگرچه امروزه کارخانه قند کهریزک دیگر نقش گذشته خود را در تولید قند کشور ندارد، اما از دیدگاه تاریخی، این مجموعه را باید نقطه آغاز صنعت قندسازی مدرن ایران دانست.

بسیاری از متخصصان، مهندسان و مدیرانی که بعدها در توسعه کارخانه‌های قند کشور نقش داشتند، تجربه‌های ارزشمند خود را مدیون پروژه احیای کارخانه کهریزک بودند. از همین رو، این کارخانه تنها یک بنای صنعتی قدیمی نیست، بلکه بخشی از حافظه صنعتی و اقتصادی ایران به شمار می‌آید.

ثبت کارخانه قند کهریزک در فهرست آثار ملی ایران

با گذشت دهه‌ها از آغاز فعالیت نخستین کارخانه قند ایران، اهمیت تاریخی و معماری این مجموعه بیش از پیش مورد توجه پژوهشگران، مورخان صنعت و کارشناسان میراث فرهنگی قرار گرفت. کارخانه قند کهریزک تنها یک واحد تولیدی قدیمی نبود؛ بلکه یکی از نخستین نمونه‌های معماری صنعتی مدرن ایران به شمار می‌رفت و به همین دلیل، در سال ۱۳۸۰ خورشیدی با شماره ثبت ۴۶۳۵ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت.

ثبت این مجموعه در فهرست آثار ملی به این معنا بود که هرگونه تخریب، تغییر یا بازسازی اساسی آن باید با نظارت سازمان میراث فرهنگی انجام شود. در همان سال‌ها، بسیاری از کارشناسان پیشنهاد کردند که این مجموعه پس از مرمت، به موزه صنعت قند ایران یا موزه صنایع غذایی تبدیل شود؛ زیرا بخش زیادی از تجهیزات، سوله‌ها، ساختمان اداری و محوطه کارخانه همچنان ارزش تاریخی خود را حفظ کرده بودند.

خروج از فهرست آثار ملی

با وجود ثبت ملی، اختلاف میان مالکان خصوصی و سازمان میراث فرهنگی از سال‌ها قبل آغاز شده بود.

مالک کارخانه در سال ۱۳۹۵ با طرح شکایتی در دیوان عدالت اداری خواستار خروج کارخانه از فهرست آثار ملی شد. این پرونده حدود سه سال در جریان بود تا اینکه در خرداد ۱۳۹۸ دیوان عدالت اداری رأی به خروج کارخانه قند کهریزک از فهرست آثار ملی صادر کرد. این تصمیم واکنش گسترده کارشناسان میراث فرهنگی و فعالان حوزه تاریخ صنعتی را به دنبال داشت.

کارشناسان معتقد بودند که کارخانه قند کهریزک صرفاً یک ساختمان قدیمی نیست، بلکه بخشی از تاریخ صنعتی ایران است و حذف آن از فهرست آثار ملی می‌تواند راه را برای تغییر کاربری یا تخریب تدریجی این مجموعه هموار کند. از سوی دیگر، مالکان اعلام می‌کردند که محدودیت‌های ناشی از ثبت ملی، امکان بهره‌برداری اقتصادی از ملک را از بین برده است.

نگرانی درباره آینده کارخانه

پس از صدور رأی دیوان عدالت اداری، گزارش‌هایی منتشر شد که نشان می‌داد بخش‌هایی از کارخانه برای استفاده به‌عنوان انبار آماده شده و در برخی قسمت‌ها نیز تغییراتی در سازه‌ها انجام گرفته است. این موضوع نگرانی دوستداران میراث صنعتی را افزایش داد؛ زیرا بیم آن می‌رفت که یکی از مهم‌ترین یادگارهای آغاز صنعتی‌شدن ایران به‌تدریج هویت تاریخی خود را از دست بدهد.

در مقابل، مسئولان میراث فرهنگی شهرستان ری اعلام کردند که با وجود خروج بنا از ثبت آثار ملی، تلاش خواهند کرد بخش‌های ارزشمند مجموعه حفظ شود و بر هرگونه تغییر در بنا نظارت داشته باشند. همچنین مالک کارخانه نیز اعلام کرد که قصد تخریب کامل مجموعه را ندارد.

وضعیت کنونی کارخانه قند کهریزک

امروزه کارخانه قند کهریزک همچنان در مالکیت بخش خصوصی قرار دارد. هرچند این مجموعه دیگر نقشی در تولید قند کشور ندارد، اما ساختمان‌های اصلی، سوله‌های صنعتی، باسکول قدیمی و بخش‌هایی از تأسیسات آن همچنان پابرجاست و از دیدگاه معماری صنعتی، ارزش فراوانی دارند. برخی پژوهشگران این مجموعه را یکی از مهم‌ترین نمونه‌های باقی‌مانده از نخستین موج صنعتی‌شدن ایران می‌دانند.

نتیجه‌گیری

کارخانه قند کهریزک را باید فراتر از یک کارخانه قدیمی دانست. این مجموعه، آغازگر صنعتی بود که امروز یکی از ارکان مهم صنایع غذایی ایران به شمار می‌رود. هرچند نخستین تجربه تولید قند در ایران با دشواری‌های فراوان همراه شد و کارخانه در سال‌های اولیه فعالیت خود با شکست اقتصادی مواجه گردید، اما همین تجربه راه را برای احداث ده‌ها کارخانه قند در سراسر کشور هموار کرد.

امروز، بیش از یک قرن پس از تأسیس نخستین کارخانه قند ایران، حفظ این مجموعه نه‌تنها به معنای حفاظت از یک بنای تاریخی، بلکه به منزله پاسداشت بخشی از میراث صنعتی و اقتصادی ایران است؛ میراثی که روایتگر آغاز خودکفایی، انتقال فناوری و شکل‌گیری صنعت قندسازی مدرن در کشور است.